برنامه ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات، هدایت و کنترل پنج اصل اساسی مدیریت است. مدیران باید برای همه ی این اصول از مهارت کافی برخوردار باشند.

كارآفريني در نظام ارزشي اسلام

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 
كارآفريني در نظام ارزشي اسلام
دكتر حسين خنيفر
كارآفريني در منظر وحياني
قرآن كريم كه قانون اساسي و اساس قانوني ما مسلمانان است. در حقيقت، كتاب زندگي، كارآموزي و حيات طيبه است و پيامبر رحمت، حضرت محمد (صلي الله عليه و آله) نيز كار و كارآفريني را مورد تأكيد قرار مي‌داد و خود به آن عمل كرد.آن چه، از آيات قرآن كريم بهره برداري مي شود اين است كه دست يابي به زندگي شايسته و سالم، در گرو بهره گيري از معارف آسماني، تفكر، تعقل و فعاليت مثبت، دورانديشانه و مفيد است. خطوط كلي و شاهراه هاي وصول به زندگي مطلوب، شكوفا كردن بخشي از استعدادهاي دروني و جامه ي عمل پوشاندن به آنهاست؛ زيرا اين حيات دنيوي و مادي، ظرفيت شكوفايي تام يا حتي بخش اعظم استعدادهاي آدمي را ندارد.در نظام ارزشي و در جاي جاي كلام معصومين و به ويژه در نگاه پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله) در امتداد آيات قرآن و خاستگاه وحي، امور اقتصادي و مقوله ي كارآفريني، بخش مهمي از زندگي آدمي را به خود اختصاص داده است. قرآن كريم با تأكيد بر عناوين و مواضع مختلف، اهميت اقتصاد و كارو كارآفريني را مورد تأكيد قرارداده است كه موارد ذيل برخي از آنهاست.
1. تجلي توحيد در اقتصاد و كارآفريني
از ديدگاه قرآن كريم، تمام هستي و به ويژه انسان ، منابع و ابزارهاي توليد و تمامي فعاليت‌هاي توليدي انسان، مخلوق خدا و نشان خداوندي‌اند و قرآن،همه ي آنها را آثار رحمت و فضل خدا مي داند1 و كارآفرينان نيز تجلي‌گاه اين ويژگي خدايند و هر روز، او دست اندركار و نوآفرين است.
2. توجه به معاد، اقتصاد و كارآفريني
قرآن كريم در جاهاي مختلف تأكيد مي ورزد كه تمامي اعمال آدمي در روز واپسين (قيامت)، ارزيابي و محاسبه مي شود، و حتي مي فرمايد:« بر زبان‌هاي آنها قفل خاموشي مي‌زنيم و دست ها و پاهاي آنها با ما سخن مي‌گويند.» و اين مقوله، عنايت ويژه اي به عمل و هم چنين رفتارهاي اقتصادي دارد. قرآن كريم در اين زمينه، اموري مانند توليد، توزيع، مصرف، انگيزه ي كار، تلاش و فعاليت و در كنارآن، صله ي رحم، احسان، انفاق، بخشش و بذل را مورد تأكيد قرار مي دهد.2
3. عدالت و دادگري در اقتصاد متعادل و كارآفريني
اصل عدل و دادگري، همراه با توحيد و معاد، از معارف مهم قرآن كريم است .3
وقتي از حضرت علي (عليه السلام) سوؤال كردند كه عاقل را براي ما وصف كن، فرمود: عاقل كسي است كه هر چيز را در جاي خود قرار دهد 4
از اين منظر، كارآفرين نيز دقت و خلاقيت لازم را در جهت انجام درست كار و كار درست، در زمان مطلوب و جايگاه مناسب كار، از خود بروز مي دهد.
.4 نقش رهبري و مديريت در اقتصاد كارآفرينانه
اصل مديريت با مسأله ي حكومت و رهبري در جامعه ارتباط دارد. در راستاي اصل توحيد كه حق كاميت را از آن خدا مي داند، افرادي هم كه از جانب او – اداره و مديريت جامعه را بر عهده مي‌گيرند – مسؤوليت دارند تا در امور اجتماعي، سياست‌گذاري و تنظيم امور اقتصادي و حرفه‌اي در سطح كلان، متناسب با شرايط و مقتضيات زمان و مكان، تدبير كنند و كارآفرينان را مجال بروز استعداد دهند و محوريت عدالت را بر اسا سه مقوله ي آباداني، كشف استعداد (كارآفرينان)، انجام كارهاي نيك و پاينده قرار دهند و اين مهم ، ميسر نمي شود؛ مگر با شناخت و داشتن برنامه كه خداوند كريم ارسال پيامبران از كارگاه آفرينش را مثال و شاهد مي‌آورد؛ مانند ابراهيم، لوط، اسحاق و يعقوب...5
5. ثروت قرآني و قدرت كارآفريني
در آيات متعدد، به طور آشكار يا در ضمن ضرب المثل ها و قصه‌ها و با نگاه‌هاي متفاوت، به ثروت توجه شده و بيان شده است كه حب مال و ثروت، امري فطري است 6 و اين كه انسان موجودي است كارآفرين كه اين ويژگي، زمينه هاي كسب ثروت را در او ايجاد كرده است.7 جمع آوري ثروت، به شرط اداي واجبات و دوري از قاعده ي نكوهيده ي كنز، مورد نكوهش نمي باشد؛ از اين رو، قرآن، كارآفرينان متعددي، مانند حضرت سليمان، داود و ذوالقرنين را مثال مي زند كه با تبحر زياد، ثروت فراوان اندوختند؛ اما علاقه به مال را در خود تعديل و جامعه را به فعاليت ترغيب كردند و آدميان را از بطالت و بيكاري رها ساختند 8 و در مقابل، سودجويان و ثروت اندوزان نابالغ را مثال مي‌زند: مانند قارون، فرعون، وليدبن مغيره و ابي لهب كه مترفان و مستكبراني كنزگرا بودند و عشق بيش از حد به انباشت و ثروت اندوزي ، موجب سقوط آنها شده است. 9
6. سرزنش مرفهين شبه كارآفرين
در آيات متعددي نيز مرفهين شبه كارآفرين غافل مذمت شده اند و رابطه ي مثبتي بين كار و ثروت و سركشي، در صورت عدم ظرفيت، مطرح شده است. چنين كساني، در مقابل حقيقت و منافع مردم آينده نيز مي‌ايستند و پيامبران را كه كارآفرينان انديشه ورز كارگاه الهي هستند، به مشقت مي‌اندازند و در برابر نوح، ابراهيم، موسي، طالوت و حضرت محمد (صلي الله عليه و آله) مي ايستند؛ تا حدي كه حضرت نوح از ثوم خود در پيروي از ثروتمنداني كه اموال و دارايي خود را نه از طريق كارآفريني، بلكه با حيله و نيرنگ حاصل نمودندو باعث گمراهي خويش شده اند، نفرين مي نمايد. 10
7. حيات طيبه و كارآفريني
قرآن كريم، منشأ حركت به سوي حيات طيبه را عمل نيك، فعاليت مفيد، مثبت و سازنده در همه ي زمينه‌هاي علمي، فرهنگي، اقتصادي ، سياسي و فرهنگي بر مي‌شمرد. از اختراعات بزرگ تا كوچك‌ترين كارها، مانند كنار زدن يك سنگ كوچك از وسط جاده، همه در اين مفهوم گسترده جمع مي‌باشند.11 و تمامي اين موارد، در سخني از رسول اكرم (صلي الله عليه و آله) بيان شده‌اند؛ زيرا آدمي مساوي تلاش است و كار و تلاش، جوهره ي وجودي اوست. از اين رو مي فرمايد: « خداوند، تلاش و كار و كوشش را بر شما مقرر داشته است؛ پس بكوشيد». 12
كارآفريني در سيره ي پيامبر (صلي الله عليه و آله)
يكي از فصل هاي درخشان زندگي پيامبر معظم اسلام (صلي الله عليه و آله) ، كار و كارآفريني و تقدير و ترويج كار و فعاليت است. در نگاه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) كار كردن، در رديف جهاد در راه خدا آمده است. وي در اين باره مي فرمايد: « هر كس از راه حلال، حلال براي استغناي خود و خانواده‌اش تلاش كند، مانند كسي است كه در راه خدا جهاد كرده است و هر كس با تلاش و آبرو ، در پي حلال دنيا باشد، در مرتبه ي شهدا خواهد بود». 13
امام صادق (عليه السلام) ، درباره ي پيامبر مي فرمايد:« پيامبر ، هميشه هسته هاي خرما را در زمين مي‌نشاند و علاقه ي زيادي به كشاورزي داشت». هم چنين ابن اثير مي نويسد: « در فدك 11 درخت خرما بود كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) ، آنها را كاشته بود كه از ميوه ي آنها ، حجاج استفاده مي كردند. عده اي نيز از آنها بهره ي اقتصادي مي بردند.»
از احاديث مرتبط با مقولات ياد شده، به خوبي روشن مي‌شود كه پيامبر اكرم (صلي الله عليه وآله) ، با اين كه امور اجتماعي و وظايف سنگين رسالت و تبليغ را بر عهده دشت، هم شخصاً كار مي كرد و هم كار و تلاش و خلق فرصت‌ها را ترويج مي كرد. او ، مروج كار و كارآفريني بود و همواره و در تمامي زواياي حيات خويش، در هيأت يك كارآفرين انديشه ورز، ظاهر مي شد؛ او، مبدا كار و كارآفريني را خدا مي‌دانست و مي فرمود: « وقتي خداوند، دري از كسب و كار و روزي را به روي شما گشود، آن را حفظ كنيد» و همواره تأكيد مي‌كرد كه « كسي كه از دسترنج خود درآمد داشته باشد و كسب و كار و اشتغال داشته باشد، دوست خداوند است.» وي در فرازي ديگر، بسيار هنرمندانه ، دست ها را يه نوع« دست بگيريا سايله» ، « دست بده و كارساز» و « دست مَده يا ممسكه» تقسيم كرد و كارآفريني را در گروه دست بده و كارساز مي‌داند . از نظر پيامبر (صلي الله عليه و آله) ، از ميان اين سه نوع دست، بهترين دست، دست كارساز و بخشنده است.
در جايي ديگر پيامبر (صلي الله عليه و آله) به گونه‌اي ديگر، دست ها را در سه دسته ي « دست فرازين يا دست خدا» ، « دست مياني يا دست بنده ي بخشنده» و‌« دست فرودين يا دست سايل» تقسيم مي‌فرمايد. از ميان اينها، دست كريمانه ي خداوند و دست بنده اي كه دايماً در حال بذل و احسان است، زيور خلقتند؛ اما دست سايل ، نكوهش گرديده است .14
رهنمودهاي ده گانه كارآفريني با الهام از سيره پيامبر (صلي الله عليه وآله)
در ترويج كار و كارآفريني ، انديشه ي خيرخواهانه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) مورد تصديق مورخان و صاحب نظران بوده و هست و آن چه از سخنان ايشان استفاده مي شود، اين است كه در شكوفا كردن استعدادهاي نهاني و جامه ي عمل پوشاندن به آرمان ها و تبديل مرحله ي فكر و انديشه به عمل و محصول ، ده گام اساسي زير را بايد طي نمود.
1. ضرورت آموختن يك كار و پيشه
پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) منادي آموختن مهارت‌هاي مختلف است؛ لذا مي‌فرمايد: « خداوند بنده‌اي را دوست دارد و آنان، كار و پيشه اي را بياموزد تا به وسيله آن، از مردم، بي نياز گشته، از كابوس هراس انگيز فقر، رهايي يابد».
2. زمان شناسي
زمان شناسي در كار، بسيار مهم است و چه بسا كارهايي كه به خاطر انتخاب زمان نامناسب، با شكست مواجه شده‌اند. پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) مي فرمايد: « كسب و كار، در گرو زمان و فصل مناسب خويش است.» 15
3. سنتي گريزي
مردم سست، جامعه ي كسل را رقم مي زنند و جامعه ي كسل، آينده ي خمود و كم تحرك را به ارمغان مي‌آورد؛ لذا پيامبر رحمت (صلي الله عليه و آله) ، از كسالت و سستي ، به خدا پناه مي برد و مي فرمايد :« خدايا! به تو پناه مي برم و از كسالت و سستي و به تو پناه مي برم از فقر و كفر» و باز مي فرمايد :« خداوند، انسان بيكار و بي تحرك در كارهاي دنيا و آخرت را دشمن مي دارد».
4. تداوم و استواري
يكي از ويژگيهاي فاخر كارآفرينان، استواري، استحكام، تداوم و شكست ناپذيري است؛ لذا پيامبر اكرم ( صلي الله عليه وآله) ، ضمن تشويق به انتخاب يك كار دقيق، مي فرمايد:« هر كسي از شما كه كاري را انجام مي دهد، بايد آن را با استواري ، استحكام و مداومت به سرانجام برساند»17 و نيز مي‌فرمايد: « با فضيلت ترين كارها، بادوام ترين آنهاست؛ ولو اندك باشد».18
5. سودرساني
از ويژگي هاي كارآفرينان، خلق فرصت ها، استقبال از خطرها، خرج سرمايه ي فكري و مادي، عبور از ناشناخته ‌ها و خلق « همه چيز» از «هيچ» و سپس ترك آن براي ديگران و ايجاد فرصتي ديگر است و اين خلق واگذاري، در چرخه ي تداوم قرار مي‌گيرد و نتيجه ي آن، سودرساني به ديگران است. پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) در اين باره مي فرمايد : « بهترين مردم، كسي است كه براي مردم، سودمند تر باشد» 19
6. كسب دانش و مهارت لازم
حالت جست و جوگري و كسب اطلاعات، ، از ويژگي‌هاي كارآفرينان است كه كارهاي خود را بر اساس اطلاعات متقن و با تدبير انجام مي دهند. رسول اكرم (صلي الله عليه و آله) ، در اين باره مي‌فرمايد: « اي پسر ميعود! هرگاه تصميم به كري گرفتي، آن را از روي علم و عقل انجام بده و از اين كه بدون انديشه و علم، اقدام به كاري كني، پرهيز كن».
7.رابطه دوستانه و صحيح
از ويژگي‌هاي كارآفرينان، رابطه ي آنان با اطرافيان خود در محيط كار است كه اغلب، دوستانه، غيررسمي و سودرسان است. پيامبر (صلي الله عليه و آله) درباره فعاليت هاي مختلف مي‌فرمايد: « در اسلام ، نه تحمل زيان جايز است و نه ضرر رساندن به ديگران و فريب آنها . روابر، بايد شفاف ، دوستانه و صادقانه باشد».
8. صداقت حرفه‌اي
ويژگي ديگر كارآفرينان ، صداقت حرفه‌اي و عدم طمع ورزي است. اين مسأله، هم در اعتماد به كارآفرين و هم در تداوم همكاري با او، مؤثر است. پيامبر (صلي الله عليه و آله) در اين باره مي فرمايد: « هر گاه فردي براي يك كار مشخص، فرد ديگري را به فعاليت فرا خواند، بايد حقوق او را به طور كامل بپردازد» و نيز مي فرمايد: « هر كس فردي را به فعاليت فرا مي خواند، پيش از كار، او را از اجرتش آگاه سازد.»
9. پشت كار و خلاقيت
كارآفرين، علاوه بر تصميم گيري صحيح، مناسب و دقيق، فردي است كه داراي ايده و فكر جديد باشد و در حوزه اي وسيع، از خلاقيت و پشت كار برخوردار باشد. زماني كه يك كارآفرين ، احساس ذوق و هيجان مي كند، به يك فكر و ايده ي جديد مي‌رسد و آن گاه، پشت كار لازم را از خود نشان مي‌دهد، كارآفرين، همواره در تكاپو و خلاق است. پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) جديت و پشت كار را ستايش مي كند و مي فرمايد: « هر كس به دنبال كاري رود و در آن، پشت كار به خرج دهد، يقيناً به نتيجه مي رسد».
10. احتكارگريزي و مولد بودن
كارآفرين نو آور، هميشه در ال خلق و ايجاد است و به كم قناعت نكرده، زياد را هم انباشته نمي كند و در عين حال، فردي احتكارگريز و در حال حركت است و همواره احساس نياز به توفيق بيشتر ، او را از تكيه به وضع موجود، رها مي‌سازد . پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) ، ضمن ستايش بي نيازي و غذا مي‌فرمايد:« دارا بودن و بي‌نيازي ، بهترين ياور انسان در حفظ تقواست» و تأكيد مي فرمايد كه « از احتكار بپرهيزيد».

پي نوشت
1. اعراف ، آيه 57، اسراء، آيه 12، ملك ، آيه 15.
2. مطففين، آيات 1-5، فاطر ، آيه 9.
3. آل عمران، آيه 18؛ نساء، آيه 135 ؛ مائده، آيه 8؛ نمل ، آيه 90؛ نساء ، آيه 58؛ آل عمران، آيه 21.
4. نهج البلاغه ، قصار . ش 235.
5. شوري ، آيه 15؛ حشر، آيه 7\ انبيا، آيه 72؛ مريم، آيه 54-55؛ توبه، آيه 103.
6. آل عمران، آيه 14.
7. ملك ، آيه15.
8. سبأ ، آيه 12-13؛ كهف، آيه 95 و98 ؛ سباء ، آيه 10-11.
9. قصص ، آيه 79؛ يونس، آيه 88؛ قلم ، آيه 12-15؛ مدثر آيه 12؛ مسد، آيه 1-2.
10. انفال، آيه 47؛ شوري ، آيه 27؛ سباء ، آيه 34-35 ؛ نوح ، آيه 21-27؛ يونس، آيه 81.
11. مكارم شيرازي ، تفسير نمونه، ج 11، ص 389.
12. رسول اكرم، نهج الفصاحه.
13. محمد باقر مجلسي، بحار الانوار، ج 100، ص 10.
14. همان، ص 106.
15. بحارالانوار، ج 77، ص 165.
16. نهج الفصاحه، ج 221.
17. همان.
18. همان، ح 344.
19. همان، ح 317.
دكتر حسين خنيفر / ماهانامه ي فرهنگي اجتماعي دانشجويي پُرسمان،تيرماه 1385،شماره ي 46،صص 5 و 4

این مطلب تا چه اندازه برای شما مفید بود؟

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 میانگین امتیاز 0.00 (0 رای)