مدیریت خانواده

روابط در یک خانواده چگونه شکل می‌گیرد

نویسنده: دکتر علی بنی اسدی

باید توجه داشت که همه انسان‏ها نیازمند رابطه و برقراری ارتباط با دیگران هستند. چرا که انسان اصالتا موجودی است اجتماعی و حیات و زندگی پویا و مولد آدمی در گرو روابط بین فردی و ارتباطات مؤثر و مفید و متقابل با دیگراناست. به سخن دیگر بدون ارتباط مؤثر اجتماعی و تعامل بین فردی، انسان نمی تواند به رشد مطلوب و شکوفایی شخصیت خود برسد.
بخش قابل توجهی از تبلور استعدادها و شکفته شدن توانمندی‏ها، و معنا یافتن قابلیت‏ها و مسئولیت پذیری‏ها و تحول شخصیت متعادل و متعالی انسان، در نتیجه حیات اجتماعی، به برداشت‏های مشاهده ای، پیوندهای خانوادگی، اکتساب‏های آموزشگاهی و تجارب زندگی جمعی فراهم  می گردد، به طوری که هرگونه محرومیت از روابط مطلوب و منطقی با دیگران و دور ماندن از زندگی پویای اجتماعی، زمینه اضطراب و افسردگی و  عقب ماندگی فرهنگی را فراهم می نماید.
اما اولین جوانه‏های ارتباط بین انسآن‏ها در حریم خانواده پدیدار می گردد. روابط درون خانوادگی از اهمیت و حساسیت فوق  العاده ای برخوردار است و چگونگی این روابط نقش بسزایی در شکل گیری نگرش‏ها و بازخوردهای اجتماعی، آمادگی و توسعه مهارت‏های اجتماعی اعضای خانواده خواهد داشت.
به طور کلی چگونگی روابط درون خانواده بیشترین تإثیر را در توان و نحوه برقراری و استمرار رابطه با دیگران در بین اعضای خانواده خواهد داشت.
پایه و اساس روابط درون خانوادگی بر محور رابطه زن و شوهر (پدر و مادر) استوار است. رابطه خوشایند و آرام بخش زن و شوهرها نه تنها مناسب‏ترین بستر رشد و شکوفایی و تعالی شخصیت آن‏ها را فراهم می نماید، بلکه چنین رابطه ای بین پدرها و مادرها، نیاز همیشه فرزندان را به رابطه گرم و خوشایند و دوست داشتنی با والدین خود تأمین می نماید.

عوامل مهم و مؤثر در برقراری ارتباط و استمرار رابطه‏ها:
1-    توجه به ویژگی شخصیتی و نیازهای روانی و اجتماعی معاشران و مخاطبان.
اولین گام در روان شناسی ارتباط، با توجه به ویژگی‏ها و نیازهای عاطفی و روانی همه معاشران و مخاطبان به ویژه اعضای خانواده، نزدیکان و خویشان، بزرگترها و کوچکترها، کودکان و نو جوانان است. در برقراری و حفظ یک ارتباط قوی، پایدار و سازنده و پویا باشناخت ویژگی‏های زیستی، ذهنی، عاطفی و اجتماعی، تمایلات، علایق و انگیزه‏ها، بازخوردها و نگرش‏ها،نیازهای روانی معاشران و نزدیکان نظام ارزشی حاکم به اندیشه و افکار ایشان، اساسی ترین عامل در جهت رسیدن به اهداف برقراری ارتباط است.از جمله ویژگی‏های حاکم بر نفسانیات انسان‏ها چنین است که:
همه دوست دارند نقطه آغازین ارتباط با ایشان به دور از زبان تهدید و انتقاد و با اذعان به ویژگی‏های مثبت و توانمندی‏های ارزشمند آن‏ها باشد.
به عبارت دیگر در برقراری ارتباط با دیگران شایسته و بایسته آن است که با انگیزه و اراده و نیت هدفی متعالی، بیانی گیرا و پر جاذبه و با بهره گیری از واژه‏های مثبت و خوشایند و تأییدگر نقاط قوت شخصیت طرف مقابل، به میدان ارتباطات مؤثر انسانی وارد شویم. هرگز در مقام ارشاد و هدایت تربیت و اصلاح رفتار معاشران به ویژه کودکان و نوجوان، در ارتباط اولیه با قیافه ای عبوس و گرفته و حالتی عصبانی و پرخاشگر با ایشان مواجه نشویم و شخصیت آنان را تحقیر ننمائیم.
بدون تردید در بین معاشران ما کودکان و نوجوانان بیشتر از دیگران به رابطه صمیمانه و رفیقانه با الگوهای محبوب بزرگسال نیاز دارند. آنان با همه وجود خریدار چهره متبسم و مصمم ما و گل واژه‏های محبت هستند.
بنابراین باید توجه داشت که همه انسآن‏ها، سالم و خطاکار، آرام و پرخاشگر، با ادب و بی ادب به زبان تأیید و محبت و تکریم دیگران نیاز دارند. و زبان تأیید و تشویق و تکریم و رفتار محبت آمیز می تواند مؤثرترین داروی درمان بسیاری از رفتارهای ناهنجار و کج روی‏های فردی و انحرافات اجتماعی باشد. لذا همیشه باید به نیازهای عاطفی و روانی معاشران و مخاطبان خود توجه داشته باشیم.

2-    توجه به موضوع و یا محتوای پیام مورد نظر در فرایند ارتباط.
فرایند ارتباط انسان با دیگران به طور مستقیم یا غیرمستقیم به صورت کلامی و غیر کلامی، آگاهانه وناخودآگاه متضمن انتقال یک پیام است این پیام می تواند در زمینه‏های گوناگون از جمله در قلمرو رشد عواطف و احساسات، در حوزه شناختی و ذهنی، در عرصه تفهیم ارزش‏ها و معیارهای اخلاقی و اجتماعی مطرح باشد.
در هر حال می بایست توجه داشت که محتوای پیام مناسب با سن، هوش، رشد عقلانی، رغبت‏ و تمایلات، علاقه‏ها و انگیزه‏ها و نیازهای ذهنی و روانی مخاطبان معاشران و اعضای خانواده به ویژه کودکان و نوجوانان باشد و مورد توجه ایشان قرار گیرد.

3-    توجه به شرایط  و موقعیت زمان و مکان برقراری ارتباط.
انتخاب شرایط و موقعیت مناسب برای برقراری ارتباط آرام، سالم و سازنده بسیار مهم است. برقراری یک ارتباط مؤثر و پویا با دیگران مستلزم آن است که ایشان از ارامش خاطر و آسودگی خیال برخوردار باشند و به دور از فشارهای ذهنی و خستگی جسمی، با میل و رغبت، آگاهانه و آزادانه امادگی روانی را برای برقراری یک ارتباط سالم و گفت و شنودی صمیمانه داشته باشند.
بنابراین، انتخاب زمان، مکان و موقعیت مناسب در برقراری ارتباط و انتقال پیام مورد نظر بسیار حائز اهمیت است. به عبارت دیگر مخاطب و یاهر طرف ارتباط ما همواره باید آرامش خاطر با ما در تعادل باشد. در شرایطی که هیجان، اضطراب، نگرانی و ترس و یا احساس ناامنی بر وجود مخاطب ما حاکم است و یا در موقعیتی که گرسنگی و تشنگی، بی خوابی و خستگی جسمانی و بی حوصلگی و پریشانی فکری بر او غالب است. ما نمی توانیم از یک ارتباط مؤثر و سودمند با وی برخوردار باشیم.
تعطیلات آخر هفته، ایام نوروز، تعطیلات تابستانی، مسافرت‏ها، گردش‏های درون شهری، دید وبازدیدهای دوستانه، اعیاد و مناسبت‏های ویژه ماه مبارک رمضان، دهه محرم و… از مناسب ترین موقعیت‏ها برای برقراری ارتباط سالم، دوستانه و انتقال پیام است. بدون شک هرقدر ارتباط متقابل در فضای دوستانه، معنوی و خوشایند برقرار شود، مؤثرتر خواهد بود.

4-    توجه به روش برقراری ارتباط و انتقال پیام.
اتخاذ روش مناسب و مؤثر در برقراری ارتباط و حفظ رابطه‏های زیبا و خوشایند با دیگران از اصلی ترین عوامل برقراری و استمرار یک ارتباط پویا و سازنده است.
با توجه به نقاط قوت، نیازهای عاطفی و انگیزه‏های روانی مخاطبان و برخوردهای صمیمانه و حکیمانه با ایشان و تأیید و تکریم ابعاد مثبت شخصیت انان، مؤثرترین روش برای آغاز برقراری ارتباط سازنده و پویا است.
گاه نگارش یاداشت و برنامه‏های نیکو که شخصیت مخاطب با زیباترین کلمات و واژه‏ها مورد تکریم واقع شده باشد، اهدای هدیه ای مناسب، تهیه و تقدیم کتابی با مضمونی مفید و جذاب، تأیید و تکریم ویژگی‏ها و تلاش‏های ارزشمند فرد در حضور جمع‏های مطلوب و مناسب می تواند از مهمترین روش‏های ارتباط محبت آمیز و انتقال پیام باشد.

5-    توجه به ویژگی الگوهای بزرگسال و مروّجان ارزش‏های اخلاقی
باید توجه داشتته باشیم که نقش الگوهای بزرگسال برای کودکان، نوجوانان و جوانان و… از بالاترین اهمیت برخوردار است. هرکه می خواهد در اجتماع مصلح باشد، خود باید صالح باشد و به صلاحیت‏های اخلاقی و زینت‏های رفتاری آراسته باشد.
الگوهای رفتاری دیگران، انسآن‏های والایی هستند که شخصیت ایشان آمیزه ای از صداقت، خلوص، صفا، محبت، عطوفت، ایثار، گذشت، فداکاری، منطق و استواری اعتماد به نفس باشد.
زمانی که انسآن‏ها در جریان زندگی، نشست و برخاست‏ها و گفت و شنودها با افرادی که به عنوان الگو و مروج خوبی و نیکی‏ها هستندمواجه می شوند، ویژگی‏های ایشان در شرایط سهل و دشوار می آزمایند و اخلاص، درستی، محبت، عدالت، صلابت و… شخصیت انان را باور می کنند و اگر حقیقتا اهل عمل و صداقت باشند، از سویدای دل مرید آن‏ها می شوندو با همه وجود با ایشان همانندسازی کرده، سعی می کنند به گونه ای بیندیشند که آن‏ها دوست دارند و به صورتی رفتار کنند که خوشایند آنان باشد.
نیاز به کامیابی و تحقق بخشیدن به اهداف، آرزوها و رویاها یکی از نیازهای بسیار مهم و اساسی و سرنوشت ساز انسان است. زمانی که احساس کامیابی می کنیم راضی و خوشحال هستیم و برعکس زمانی که ناکام می شویم احساس افسردگی، پرخاشگری، نارضایتی، کینه و خشم می کنیم. در این راستا ارتباط و چگونگی این ارتباط با اعضای خانواده می تواتند نقش مؤثری در تغییر رفتارها و برخوردها داشته و در صورت مثبت بودن چنین رابطه ای، کامیابی و موفقیت را تحقق بخشد.ارتباط را می توان به دو دسته مؤثر و غیر مؤثر تقسیم کرد. ارتباط مؤثر می تواند باعث دست یابی به اهداف و کامیابی فرد گردد و برعکس ارتباط غیرمؤثر باعث به وجود آمدن احساس ناکامی، تشدید حالت‏های عصبی، پرخاشگری، کینه جویی، نفرت، اضطراب، خشم و افسردگی شود.
ما پیوسته برای تأثیر گذاردن بر دیگران از مهارت‏های ارتباطی استفاده می کنیم. روان درمانگری، مدیریت، روابط حسنه با افراد خانواده و آموزش مستلزم تأثیر گذاشتن بر دیگران و داشتن مهارت‏های ارتباطی است. در فضای ارتباط ما مسئول رفتار خودهستیم. زیرا به هرصورت بر دیگران اثر می گذاریم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *