مدیریت منابع انسانی

مصاحبه

تعریف مصاحبه:
یکی از اصلی ترین بخش های هر کار پژوهشی جمع آوری اطلاعات می باشد.چنانچه این کار به شکل منظم و صحیح صورت گیرد کار تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری از داده ها با دقت و سرعت زیادتری انجام خواهد شد.برای جمع آوری اطلاعات در کارهای پژوهشی چهار روش عمده مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از: استفاده از اسناد و مدارک موجود ، مشاهده ، مصاحبه و پرسشنامه. که در این متن به مصاحبه می پردازیم

مصاحبه عبارت است از جمع آوری اطلاعات از طریق گفتگوی رودررو و شفاهی.اهمیت روش مصاحبه یا هنر آن فراهم نمودن فضایی آزاد و صمیمانه است که در آن مراجع احساس اطمینان و اعتماد کنند.شروع مصاحبه یا صحبت از موضوع مورد علاقه مصاحبه شونده در ایجاد محیطی آرام و مناسب برای ادامه مصاحبه اثر دارد و مصاحبه گر را در بدست آوردن اطلاعات بهتر یاری می کند.
در تعریفی دیگر مصاحبه یکی از روش های جمع آوری اطلاعات است که در آن به صورت حضوری یا غیر حضوری از افراد یا گروهی از آنان پرسش می شود.نکته مهم آن است که سئوالات مصاحبه از قبل اندیشیده و پیش بینی شده است.

انواع مصاحبه
مصاحبه را از دیدگاههای مختلف می توان به انواع مختلفی تقسیم کرد.از نظر هدف مصاحبه را به سه دسته تحقیقی ، درمانی و مشاوره ای تقسیم می کنند:
الف _ مصاحبه تحقیقی:
مصاحبه تحقیقی در امور پژوهشی به منظور کشف حقایق و بررسی امور مختلف جهت رسیدن به هدفهای خاص انجام می گیرد.مصاحبه تحقیقی بر حسب آنکه برای چه منظوری به کار می رود انواع مختلفی دارد که عبارتند از:
1_مصاحبه اطلاعاتی :
این نوع مصاحبه فقط به منظور جمع آوری اطلاعات در مورد مراجع ، دادن اطلاعات یا امور دیگر انجام می شود.
2_ مصاحبه حقیقت یابی :
این نوع مصاحبه به منظور روشن کردن نکات مبهم اطلاعاتی که قبلا در مورد مراجع از روش های دیگر جمع آوری شده است و نیز تحکیم و تکمیل اطلاعات به کار می رود.

3_ مصاحبه عقیده ای :
مصاحبه عقیده ای قدری مشکل تر است و هدف آن وقوف بر عقاید مراجع و نگرش وی نسبت به مسایل مختلف است.
4_ مصاحبه استخدامی :
مصاحبه استخدامی به منظور کسب آگاهی از تجارب ، علایق ، شخصیت و توانایی های داوطلب ، شغل یا رشته ی تحصیلی وی و میزان شایستگی وی در احراز حرفه و یا موفقیت در رشته ی تحصیلی مورد نظر به کار می رود.
5_ مصاحبه به عنوان روش تجزیه و تحلیل شغل:
به منظور جمع آوری اطلاعات از شغل و امر تجزیه و تحلیل شغل مورد استفاده قرار می گیرد.این نوع مصاحبه معمولا به سه طریق انجام می گیرد:
_ مصاحبه فردی که از طریق آن با هر کدام از شاغلین مصاحبه شغلی صورت می گیرد.
_ مصاحبه گروهی که با جمعی از شاغلین که شغل مشابهی را انجام می دهند صورت می گیرد.
_ مصاحبه سرپرسـتی که با یـک یا چند سـرپرست که در مورد شغـل خاصـی اطـلاعـات کـافی دارنـد انجام می گردد.
لازم به ذکر است قبل از انجام مصاحبه ، مصاحبه شونده باید در مورد علت انجام آن آگاهی لازم را کسب کندبدیهی است  در این صورت تمایل بیشتری در مورد انجام دادن آن ایجاد می شود.

انواع مصاحبه های تحقیقی از نظر روش انجام
هر یک از انواع مصاحبه های تحقیقی از نظر روش انجام به سه نوع تقسیم می شوند:

1_  مصاحبه آزاد:
در این روش مصاحبه کننده و مصاحبه شونده در انجام مصاحبه هیچ نوع محدودیتی ندارند.مصاحبه کننده می تواند سئوالات خود را هر طور که می خواهد مطرح کند و مصاحبه شونده نیز در پاسخگویی به پرسش ها آزادی کامل دارد. در این حالت رفتار آزمودنی طبیعی تر است و اطلاعات واقعی تری بدست می آید.مصاحبه گر می تواند سئوالات اضافی تری را نیز مطرح کند.
تحجر و خشکی مشهود در این مصاحبه از ایراداتی است که بر آن وارد دانسته اند که در این خصوص برخی مواقع چنانچه مصاحبه توسط افراد با تجربه صورت پذیرد آزادی هایی را مجاز می دانند.بدین معنی که موارد مطالعه و نوع سئوالات را مشخص می کنند اما مصاحبه شونده را در بیان آنچه در موردی خاص به ذهنش آمد و نیاز به باز گویی آن را احساس کرد آزاد می گذارند.به این روش برای تحقیقاتی برای مقیاس کوچک ، مطالعات کیفی و یا مصاحبه با اشخاص و گروههایی که اطلاعات اصلی از آنها بدست می آید مناسب است.هدف در این گونه مصاحبه ها جمع آوری اطلاعات عمیق و کیفی است.

2_ مصاحبه محدود یا منظم یا انعطاف ناپذیر یا پرسشنامه همراه مصاحبه :
در این نوع مصاحبه ، مصاحبه کننده سئوالات مشخصی را به صورت پرسشنامه ای با پرسش های مشخص و با توالی ثابت که از پیش آماده شده است به ترتیب معینی مطرح کرده و مصاحبه شونده فقط باید در زمینه هایی که از وی سئوال می شود، پاسخ دهد. دراین روش ، طرفین مصاحبه محدودیت کامل دارند به این که مصاحبه کننده نمی تواند از نظم و ترتیب پرسش ها عدول کند و حتی نباید کلمات و عبارات پرسش را تغییر معنا دهد.مصاحبه شونده نیز موظف است به همان پرسش ها به طور دقیق و مختصر پاسخ دهد.در این نوع مصاحبه نه تنها موضوعاتی که پرسشگر مطرح می کند از قبل تعیین شده اند بلکه این موضوعات به طور دقیق رتبه بندی گردیده اند و پرسشگر ناچار است هر یک از موضوعات را در جای خود طرح کند و هیچ یک را نمی تواند به سلیقه ی خود بر دیگری ترجیح دهد.این روش در مطالعات بزرگ و زمانی که پژوهشگر از تنوع پاسخ ها اطلاع دارد به کار می رود.

3_مصاحبه نیمه آزاد:
این مصاحبه در عین حال که طرفین آزادی کامل ندارند ، محدودیت کاملی نیز احساس نمی کنند.به این معنا که مصاحبه کننده ضمن پیروی از الگویی مشخص در طرح موضوعات می تواند سئوالت خود را به شرطی که از موضوعات پیش بینی شده تجاوز نکند به هر ترتیب و یا با هر نوع عبارات و کلماتی که لازم بداند مطرح کند.مصاحبه شونده نیز در پاسخگویی به پرسش ها از آزادی کامل برخوردار نیست ولی می تواند تا حدودی به بیان مطالب مورد نظر خود بپردازد.هدف در این جا جمع آوری اطلاعات عمیق و کیفی است.
ب- مصاحبه مشاوره ای و درمانی:
این مصاحبه به منظور کمک به مراجع جهت حل مسائل و مشکلات وی انجام می گیرد.مصاحبه مشاوره ای به سه نوع تقسیم می شود: مشاوره مستقیم ،  مشاوره غیر مستقیم و مشاوره انتخابی

نکات مهمی که در مصاحبه باید رعایت شود:
1)    ایجاد رابطه ی حسنه با مصاحبه شونده
2)    گوش دادن
3)    تکلم با زبان مصاحبه شونده
4)    آشنایی مصاحبه گر با اهداف و روش های طبقه بندی و ارزش گذاری پاسخ ها
5)    دخالت ندادن تمایلات شخصی مصاحبه گر
6)    ایجاد شرایط یکسان برای همه
7)    کسب اجازه در هنگام استفاده از دستگاه ضبط صدا
8)    جلب اعتماد مصاحبه شونده
9)    رعایت مقام و موقعیت اجتماعی افراد
10)    بیان توضیحات کافی قبل از شروع مصاحبه
11)    ارایه آموزش کافی قبل از شروع مصاحبه
12)    داشتن برنامه برای مصاحبه
13)    عدم مخالفت با اظهارات مصاحبه شونده
14)    تنظیم مدت زمان مصاحبه به گونه ای که هم  مصاحبه کننده وهم مصاحبه شونده در طول مدت مصاحبه درحالت هشیاری و آگاهی کامل باشند.
15)    تشکر از مصاحبه شونده در پایان مصاحبه

مزایا و معایب مصاحبه:
مصاحبه نیز مانند سایر روش های جمع آوری اطلاعات دارای مزایا و معایبی می باشد که به طور اختصار بیان می گردد:
مزایای مصاحبه:
–    قابلیت استفاده برای کم سوادان و بی سوادان و کودکان و بیماران
–    امکان روشن کردن مفهوم سئوالات
–    بدست آوردن در صد بیشتری پاسخ
معایب مصاحبه:
–    وقت گیر و پر هزینه بودن
–    طبقه بندی و تجزیه و تحلیل اطلاعات در هنگامی که سئوالات باز هستند مشکل است.
–    تورش مصاحبه گر و دخالت دادن نظرات شخصی

منابع:
زارعی متین ، حسن ، مدیریت منابع انسانی ، قم ، موسسه بوستان کتاب (1379)
علی کرمی ، رضا ، روش های مطالعه و تحقیق ، قم ، انتشارات قلمگاه (1388)
دانش پرستاری- انواع مصاحبه ، www.jouybari.blogfa.com  ، /post-623.aspxwww.jouybari.blogfa.com 
هشت اصل مهم برای تهیه یک مصاحبه خواندنی ، احمد فاتحی ، سایت گل نرگس ،

http://ahmadfatehi833649.blogfa.com/post-64.aspx
مصاحبه و اصول آن در روان شناسی ، سایت آفتاب ،
http://www.aftab.ir/articles/applied_sciences/psychbiology/c12c1262244075_psychology_p1.php