مدیریت کتابداری

ترسيم جايگاه علمی آستان قدس با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات

ترسيم جايگاه علمي آستان قدس با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات
طی سال­های 1388-1390

چكيده: آستان قدس رضوي به عنوان بزرگ‌ترین نهاد فرهنگي در استان خراسان بزرگ، در دو دهه اخير با تأسيس نهادهاي آموزشي و پژوهشي، در تربيت پژوهشگران متخصص و ارايه توليدات علمي پيشگام بوده است. اين پژوهش با هدف بررسي جايگاه علمي آستان قدس رضوي طی سال 1388-1390 با استناد به مقالات منتشر شده در مجلات علمي ملي و بین‌المللی انجام شد. هدف پژوهش كاربردي و از نوع تحقيقات پيمايشي است. جامعه آماري اين پژوهش شامل230 نفر از اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران شاغل در مؤسسات آموزشي پژوهشي آستان قدس رضوي مي­باشد. يافته­هاي اين پژوهش نشان داد كه: 1) در طی سال­های 1388-1390، تعداد 527 مقاله در مجلات معتبر علمي و همايش­هاي ملي و بين­المللي منتشر و ارایه شده است؛ كه در بين مؤسسات مورد بررسي سازمان كتابخانه­ها باانتشار قريب به 50 درصد مقالات(55/41 بابر با 219 مقاله) بيشترين سهم و دانشگاه امام رضا (ع) با انتشار 82/14 درصد مقالات در سه سال مورد بررسی کم‌ترین سهم را در توليد علم آستان قدس رضوي داشته­اند. 2)نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي با استناد به مقالات علمي توليد شده در سه سال اخير به طور متوسط 68/18 مي­باشد؛ ضمن آنکه،نرخ رشد توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده از حيث درجه اعتبار نشريه حاكي از آن است كه، در طی سه سال مورد بررسی،مقالات همایشی 94/89 درصد، مقالات علمی-ترویجی 17/6 درصد، مقالات تخصصی 09/30 درصد و مقالات علمی – پژوهشی نیز 77/17 درصد رشد داشته­اند.3)روند رشد مقالات مؤسسات مورد بررسی در این پژوهش در سال 1388، روندی کاهشی را نشان می­دهد چنان که نرخ رشد برای مؤسساتی چون بنیاد پژوهش­ها، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان کتابخانه‌ها منفی بوده است. در طی سه سال گذشته متوسط رشد سالانه تولیدات علمی برای بنیاد پژوهش­ها 66/12، دانشگاه علوم اسلامی رضوی71/5-، دانشگاه امام رضا (ع) صفر و سازمان کتابخانه‌ها 50 درصد بوده است. 4) در بين مؤسسات مورد بررسي در اين پژوهش،به ترتیب دانشگاه امام رضا (ع)،دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان كتابخانه­ها در توليد مقالات علمي-پژوهشي و ISI بيشترين سهم را داشته­اند.
واژ­ه هاي كليدي:آستان قدس رضوي، مؤسسات آموزشي و پژوهشي، توليدات علمي، مقالات، نشريات علمي

مقدمه
امروزه، توان تحقيقاتي و ظرفيت علمي هر كشور، ملاك مناسبي جهت ارزيابي ميزان پيشرفت و بالندگي و به دنبال آن توسعه كشور به شمار مي­آيد. در اين ميان، با اندازه­گيري توليدات علمي، مي­توان تصويري از چگونگي فعاليت­هاي علمي يك كشور ارائه نمود(فهيميان به نقل از فرخنیا، 1390).
حركت رو به رشد جامعه جهاني و شكاف موجود بين كشورها در ميزان دسترسي به علم و فناوري، مؤسسات آموزشي و پژوهشي را بر آن داشته تا نسبت به كميت و كيفيت توليدات علمي خود اهتمام بيشتري ورزيده و با بسترسازي مناسب و ايجاد تحولات مؤثر در اين زمينه كارايي نهاده­ها و عوامل توليد خود را بالا برده و به روند توسعه كمك ­كنند. مفاد سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران گوياي آن است كه كشور در افق 1404 از دانش پيشرفته، توانايي در توليد علم و فناوري و متكي بر سهم برتر منابع انساني و سرمايه اجتماعي در توليد ملي برخوردارخواهد شد(نقشه جامع علمی کشور، 1390)؛ در اين ميان سهم هر يك از سازمان­ها و مؤسسات پژوهشي در توليد علم در كشور حائز اهميت مي­باشد زيرا ارزيابي سامانه علم و فناوري در هر سازمان و تبيين وضع موجود و عملكرد آن از ضروری‌ترین ابزارهاي لازم براي برنامه­ريزي، ارتقاء و بهبود آن بهشمار مي­آيد. توليد علم، معقول­ترين و معتبرترین شاخص سنجش رتبه و جايگاه علمي كشورها محسوب مي­شود و تعداد مقالات علمي معتبر بين­المللي منتشر شده در نشريات بين­المللي نيز به واسطه اينكه از محاسبات بسيار دقيق و روشن و به دور از هر گونه دست‌کاری تدوين مي­شوند، معيار توليد علم به حساب مي­آيند، علاوه برآن استانداردسازي علمي و به ويژه توليد نشريات معتبر علمي و نمايه سازي آنان در مؤسسات بین‌المللی نيز ملاك توليد علم در كشور قلمداد مي­شود (كي­نژاد، 1389).
بر اين اساس، دو شاخص كلي براي توليد علم معرفي شده است كه عبارت است از تعداد مقالات علمي و پژوهشي با دستاورد بين­المللي و ديگري ميزان اثر بخشي مقالات جهان علم، با دست‌یابی به اين دو شاخص تا حدود 90 درصد مي­توان به ميزان توليد علم يك كشور پي برد(كي­ن‍ژاد، 1389).
نتايج تحقيقات انجام شده در ايران نشان داده است كه علت عدم انعكاس حجم بسيار عمده­اي از تحقيقات انجام شده در ايران در پايگاه­هاي اطلاعاتي جهاني، پايين بودن اعتبار علمي و نداشتن زبان بين­المللي است (نيازي، 1380). با عنایت به مطالب مذکور و پیشینه آستان قدس رضوی در زمینه ایجاد و توسعه مراکز آموزش عالی و مؤسسات پژوهشي و با در نظر گرفتن اهداف و چشم­انداز 20 ساله آستان قدس رضوی «دارای معتبرترین مراکز علمی و مقام ممتاز آموزشی و پژوهشی در سطح کشور»، اتخاذ تدابیر علمی و رویکرد مبتنی بر نوآوری و کیفیت در این مراکز امری ضروری و اجتناب ناپذیر است. در راستای دست‌یابی به هدف مذکور و تبيين جايگاه توليد علم در آستان قدس رضوی، تحقیق حاضر بر آن است تا به ترسيم جايگاه آستان قدس رضوي در توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي در يك دوره سه ساله (1388-1390) بپردازد. سؤال اساسی این است که، سهم آستان قدس رضوي در توليدات علمي صورت گرفته در داخل و خارج از كشور (مقالات علمي منتشر شده در پايگاه­هاي علمي) در بازه زماني مذكور به چه ميزان است؟

هدف پژوهش
هدف تحقيق حاضر ترسيم جايگاه علمي آستان قدس رضوي با استاد به مقالات علمي منتشر شده در نشريات معتبر علمي، در يك دوره سه ساله (1388-1390) مي­باشد؛ براي دست‌یابی به اين هدف پاسخگويي به پرسش­هاي زير ضروري است:
وضعيت مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي توسط پژوهشگران آستان قدس رضويطي سال­هاي 1388-1390 به چه ميزان است؟
هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي درمقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي طي سال­هاي 1388 تا 1390 به چه ميزان سهيم بوده­اند؟
نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي طي سال­هاي 1388تا1390چگونه است؟
سهم هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي در توليد علم آستان قدس رضوي در بازه زماني 90-1388 چگونه است؟
مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي از لحاظ ميزان مشاركت پژوهشگران (تعداد نويسندگان) چه وضعيتي دارند؟

پيشينه پژوهش
امروزه واژه «توليد علم» در ادبيات كشور ما جايگاه ویژه‌ای پيدا كرده است، به طوري كه نهضت توليد علم و فناوري اذهان تمام سياست­گذاران و برنامه­ريزان امور علمي و پژوهشي كشور را به خود مشغول كرده و در جاي جاي مستندات علمي و برنامه­هاي توسعه و سند چشم انداز و افق­هاي آرماني كشور، ارتقاء توليد علم و احراز جايگاه نخست علمي هدف­گذاري شده است.درارزيابي­هايعلمسنجياصلی‌ترین معيار براي تعيين جايگاه علمي و رتبه­بندي كشورها، ميزان مشاركت در توليد علم، نوآوري، فناوري و به طور كلي مشاركت در روند توسعه علم جهاني عنوان شده است (زلفي گل و كياني بختياري، 1378).
ارزيابي سامانه علم و فناوري كشور و تبيين وضع موجود و عملكرد آن از ضروری‌ترین ابزارهاي لازم براي برنامه­ريزي، ارتقاء و بهبود وضعيت آن به شمار مي­آيد. بررسي وضعيت توليدات علمي كشور و مقايسه آن با ديگر كشورها تصوير مناسبي از جايگاه ايران و عملكرد آن سامانه علم و فناوري ارائه خواهد كرد؛ نشريات علمي از نخستين و معتبرترين منابعي هستند که پيشرفت­هاي علمي را منعكس مي­سازند. مجله عبارت از نشريه­اي است با عنوان مشخص كه به صورت شماره‌ها يا جزوه­هايي پياپي، معمولاً با فاصله زماني منظم و با مدت نامحدود منتشر مي­شود و حاوي مقاله­هايي درباره موضوعات گوناگون از نويسندگان مختلف است. مجله مي­تواند به مبحثي خاص محدود باشد يا داراي مقاله­ها و موضوعاتي در زمينه­هاي متنوع باشد. هر مجله مي­تواند موضوعات مختلفي را در شماره­هاي خود بررسيكند يا اينكه بر روي يك موضوع خاص متمركز شود، كه در اين صورت به مجله­اي تخصصي تبديل خواهد شد. نشريات علمي از اين دسته­اند؛ يعني نشرياتي كه به صورت تخصصي و متمركز بر محور موضوعات و فعاليت­هاي علمي و پژوهشي، سازمانيافته­اند. به تعبيري ديگر، نشريات علمي نشرياتي هستند كه مطالب بديع و تازه علوم را منتقل و با روشي خاص بيان مي­كنند. به طور كلي مجله علمي، نگرش جديدي نسبت به علوم و آينده آن دارد و به زعم اكثر صاحب‌نظران، مجله علمي را بايد مجموعه دانستني­ها و معارف جامعه دانست كه به طور تخصصي و آكادميك به انتقال آن­ها مي­پردازد (همان، 1389).
در حال حاضر، يكي از مهم‌ترین شاخص­هاي توليد علم در دنيا، تعداد مقالات چاپ شده در نشريات
بین‌المللی مانند ISIمی‌باشد (زلفي گل و كياني بختياري، 1387 ).از شاخص­هاي عمده ديگر توليد علم، حضور در عرصه‌های فراملي و بین‌المللی است كه عمدتاً به معناي حضور در نشريات معتبر و همایش‌ها و سمينارها و سمپوزیوم‌هایبین‌المللی است (منصوري،1382).

مرو تحقيقات انجام شده
فرخ نیا (1390) با انجام تحقيقي تحت عنوان ” بررسي وضعيت مجلات پزشكي انگليسي زبان ايران در پايگاه­هاي اطلاعاتي” مقالات 20 عنوان مجله علمي- پژوهشي انگليسي زبان ايران را در فاصله سال­هاي 2001 تا 2004 مورد بررسي قرار داد؛ نتايج اين تحقيق حاكي از آن بود كه از ميان 20 عنوان مجله علمي- پژوهشي مورد بررسي فقط 5 عنوان با 687 مقاله به پايگاه­هاي اطلاعاتي راه يافته­اند و بيشترين درصد مقالات نمايه شده در زمينه داروشناسي و سپس بيماري­هاي مسري و كودكان است و مقالات 3 نويسنده­اي بيشترين تعداد مقالات را به خود اختصاص داده­اند. در همين راستا، زارع بناد كوكي و اولياء (1390) با انجام مطالعه موردي پژوهش­هاي مهندسي صنايع و با استناد به مقالات نمايه شده در پايگاه­هاي علمي بين­المللي جايگاه علمي كشور ايران را مورد بررسي قرار دادند؛ نتايج اين پژوهش نشان داد که، ايران در ميان كشورهاي مورد بررسي جايگاه 22 را دارد و در يك بازه زماني 15 ساله كشور ايران به لحاظ تعداد مقالات در مقايسه با کشورهایمنطقه جايگاه دوم را كسب نمود و در خصوص رشد مقالات رتبه نخست را دارا بوده است.
نتايج تحقيق عصاره و همكاران (1389 تحت عنوان ” توليدات علمي اعضاي هيئت علمي دانشگاه شيراز در سال­هاي 1379- 1389)، نشان داد؛ در بازه زماني انجام مطالعه 8507 مدرك در قالب­هاي مختلف توليد شده است كه از اين تعداد 4218 مورد مقالات مجلات، 3308 مورد مقالات كنفرانس، 515 مورد طرح­هاي پژوهشي، 376 مورد كتاب، و 90 مورد اختراعات و آثار بديع بوده است، به نسبت تعداد اعضاي هيئت علمي، بيشترين توليدات علمي توسط دانشكده كشاورزي اين دانشگاه و کم‌ترین ميزان توسط دانشكده کشاورزی داراب صورت گرفته است. از مجموع آثار توليد شده 90/87 درس به صورت تأليف و مابقي به صورت ترجمه بوده است ضمن آنكه مقالات بيشتر در مجلات خارجي به چاپ رسيده است. همسو با اين تحقيق نتايج پژوهش فدائي و حسن­زاده­كمند(1389) تحت عنوان ” بررسي توليدات علمي اعضاي هيئت علمي حوزه علوم انساني دانشگاه تبريز طي سال­هاي 1381-1386″ نشان داد كه، بيشترين درصد مقاله­هاي تأليفي مربوط به سال 1385، و بيش­ترين درصد كتاب­هاي تأليفي، آثار ارايه شده در مجامع ملي و بين­المللي و طرح­هاي پژوهشي پايان يافته مربوط به سال 1386 مي­باشد. ضمن آن كه، از نظر انواع توليدات علمي در سال­هاي مورد پژوهش، 62 مورد كتاب تأليف 28 مورد كتاب ترجمه­اي، 368 مورد مقاله تأليفي در مجله­هاي داخلي، 17 مورد مقاله ترجمه شده در مجله­هاي داخلي و 25 مورد مقاله چاپ شده در مجله­هاي خارجي انجام گرفته است. آزمون فرضيه­ها در اين پژوهش نشان داد بين متغير­هاي سن، جنس، مرتبه علمي و محل اخذ مدرك تحصيلي افراد با ميزان توليدات علمي آن­ها رابطه معني­داري وجود دارد.
عبد خدا و همكاران (1389) با انجام تحقيقي تحت عنوان ” بررسي ميزان توليدات علمي پزشكي ايران بر مبناي مدارك نمايه شده از مجلات علمي در پایگاه‌های اطلاعاتي منتخب، در فاصله سال­هاي 2009-2005″ با استفاده از تحليل کتاب سنجی كليه مجلات علمي– پژوهشي نمايه شده در پايگاه­هاي Wos و Scopus را مورد بررسي قرار دادند؛ نتايجنشاندادكه از تعداد 44 عنوان مجله مورد بررسي، 18 عنوان در پايگاه Wosو 20 عنوان در پايگاه Scopus نمايه شده­اند. تعداد مدارك ثبت شده و تعداد استناد به آن­ها در پايگاه­هاي مورد بررسي با گذرسالدرحالافزايشبوده است. ضمن آنكه تعداد مدارك ثبت شده در پايگاه Scopus بيشتر از پايگاه Wos است اما اين اختلاف معنادار نيست.
فتاحي و همكاران (1390) به بررسي وضعيت جهاني تولیدات علمي دانشگاه فردوسي مشهد طي سال­هاي 1990-2010 در وبگاه علوم (Web of Science) با هدف ترسيم نقشه علم اين دانشگاه پرداختند. نتايج تحقيق حاكي از آن بود كه در بازه زماني انجام تحقيق، پژوهشگران اين دانشگاه موفق به انتشار 2318 مدرك نمايه شده در وبگاه علوم گرديده­اند. توزيع فراواني مشاركت نويسندگان اين دانشگاه از قاعده لوتكا و توزيع فراواني موضوعي مدرك­هاي هسته، توليد شده توسط نويسندگان اين دانشگاه از قاعده برادفورد پيروي می‌کند. همچنين، دانشگاه فردوسي مشهد در توليد علم جهاني از نرخ متوسط رشد برابر با 2/34 برخوردار بوده است؛ ضمن آن كه، تحليل استناد­هاي مدرك­هاي مورد بررسي نشان داد كه بين تعداد نويسندگان با تعداد استناد­هاي دريافتي و ميزان مشاركت يك نويسنده با تعداد مدرك­هاي منتشر شده توسط او رابطه مثبت وجود دارد. همچنين، سهيلي و عصاره (1389) پژوهشي را تحت عنوان “بررسي توليدات علمي اعضاي هيأت علمي دانشگاه رازي در نمايه استنادي علوم طي سال­هاي 1992-2008” انجام دادند. يافته­هاي اين پژوهش نشان داد كه، انتشارات علمي دانشگاه رازي در پايگاه (Web of Science) رشد چشمگيري داشته و از نرخ رشد سالانه 9/36 درصد برخوردار بوده است؛ ضمن آنكه اين دانشگاه با داشتن 995 پيشينه پژوهشي از مجموع 53215 مدارك مربوط به ايران در رتبه 18 در ميان دانشگاه­ها و مؤسسات پژوهشي ايران قرار گرفت و با در نظر گرفتن نسبت تعداد اعضاي هيأت علمي به انتشارات آنان در رتبه 8 قرار گرفته است؛ همچنين نتايج نشان داد كه پژوهشگران اين دانشگاه از همكاري گروهي نسبتاً بالايي برخوردارند و ضريب همكاري گروهي آن­ها برابر 637/0 مي­باشد.

پيشينه فعاليت­هاي پژوهشي در آستان قدس رضوي

مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي متناسب با مأموريت­ها و رسالت­هاي خود و همچنين نياز به تصميم­گيري علمي در راستاي وظايف سازماني از پژوهش­هاي گوناگون بهره می‌برند و يا مقوله توليد علم و نشر فرهنگ اسلامي از اهداف اساسي آن‌ها محسوب می‌شود.از يك منظر می‌توانمؤسسات پژوهشي آستان قدس رضوي را در سه مقوله دسته بندي كرد:
الف –مؤسساتی كه پژوهش جزو وظايف ذاتي آنهاست و پژوهش‌های آنان در پاسخ به نيازهاي روز جامعه انجام می‌شود و به ساير واحدهاي آستان قدس رضوي نيز خدمات پژوهشي ارايه می‌دهند از قبيل بنياد پژوهش‌های اسلامي، دانشگاه علوم اسلامي رضوي، دانشگاه امام رضا (ع) و موسسه خدمات مشاوره‌ای.
ب- مؤسساتی كه انجام طرح‌هایپژوهشي جزو مأموریتآن‌ها است و در پاسخ به رفع نيازهاي پژوهشي و تصميم گيري سازماني صورت می­گیرد و تحقيقات آن‌ها به صورت خويش فرما است مانند سازمان کتابخانه‌ها با هدف معرفي و اطلاع رساني منابع دست اول به جامعه كه بخشي از وظايف آنهاست، موسسه فرهنگي قدس به منظور اخذ نظرات مخاطبين و بازخورد آن براي تصمیم گیری‌ها و تحليل وضعيت،همچنين معاونت تبليغات و ارتباطات اسلامي با هدف بررسي نیازهای زايرين و ارايه خدمات بهتر به آنان بخشي از پژوهش‌های انجام شده است.
ج- همچنين برخي مؤسسات فرهنگي براي تحقق اهداف و رسالت‌های خود از پژوهش بهره می‌گیرند ولي رويكرد اصلي آن‌ها پژوهش نيست مانند موسسه تربيت بدني و بقاع متبركه.
در دوره پنج ساله (1390-1385) تعداد 1288 عنوان پژوهش مجموع به سرانجام رسيده كه از اين تعداد 316 عنوان پژوهشي (25 درصد كل طرح‌ها) مربوط به سال 1390 می‌باشد. ضمن آن که، در سال 1390 در مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي 316 طرح پژوهشي در دست مطالعه بوده است كه نسبت به سال 1389 در تعداد پژوهش­ها رشدي 9 درصدي مشاهده مي­شود. هم اكنون 137 پژوهشگر و 80 عضو هيأت علمي در مؤسسات فرهنگي، آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي در پست‌های سازماني­شان به امر تحقيق و پژوهش می‌پردازند.اين در حالي است كه تعداد زيادي از منابع انساني به طور مستقيم و غير مستقیم بر اساس دانش تخصصي خود و حسب علاقه و ماهيت وظايف سازماني در امر پژوهش دخيل می‌باشند.
ازكل پژوهش‌های در دست مطالعه مؤسسات فرهنگي در سال (1390)، پژوهش‌های بنيادي 53 درصد (169 عنوان) كل طرح‌های در دست اجرا در مؤسسات فرهنگي را به خود اختصاص داده است. همچنين پژوهش‌های كاربردي 42 درصد (132 عنوان) و پژوهش‌هایتوسعه‌ای 5 درصد (17 عنوان) از كل پژوهش‌ها را به خود اختصاص داده است. همچنين پژوهشگران و مؤسسات فرهنگي در اين مدت به دريافت 31 جايزه نائل شده‌اند كه از سوي مجامع علمي كشور مورد تقدير قرار گرفته‌اند. به علاوه، 49 دستاورد پژوهشي (نظير اخذ مجوز علمي پژوهشي براي نشريات) حاصل تلاش مؤسسات فرهنگي در سال 1390 است.تاكنون حدود 350 پايان نامه توسط دانشجويان تحصيلات تكميلي (كارشناسي ارشد و دكتري) در دانشگاه علوم اسلامي رضوي و دانشگاه امام رضا (ع) انجام شده است كه از اين تعداد 45 پايان نامه مربوط به سال 1390می‌باشد. ضمن آن كه، هر ساله تعداد چشمگيري پايان نامه دانشجويان مقطع كارشناسي ارشد و دكتراي ساير مؤسسات آموزش عالي كشور مورد حمايت و پشتيباني مؤسسات فرهنگي قرار می‌گیرد.
همچنین، در سال 1390 تعداد 88 نشست و همايش در مؤسسات فرهنگي برگزار شده است كه حاكي از حضور فعالمؤسسات در فضاي علمي جامعه دارد. هم اكنون 80عضو هيئت علمي تمام وقت و حدود 670 مدرس پاره وقت با دانشگاه‌های وابسته همكاري دارند. همچنين 508 معلم در مدارس امام رضا (ع) با رويكرد پژوهش محوري به امر تعليم و تربيت مشغول­اند كه مدارس مذكور داراي يك پژوهش سرا هستند كه حاكي از توجه آستان قدس به زير ساخت هاي سخت افزاري و نرم افزاري جهت بالندگي هر چه بيشتر امر پژوهش در كشور می‌باشد.

روش­ شناسي
تحقیق حاضر با هدف تبيين جايگاه علمي مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي ملي و بين­المللي انجام شد. جامعه آماری اين تحقيق شامل 527 مدرك در قالب مقالاتي است كه توسط 227 نفر از محققين مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي در طي سال­هاي 1388- 1390 در نشريات معتبر علميملي و بين­المللي انتشار يافته است. مؤسسات مذكور عبارتند از: بنياد پژوهش­هاي اسلامي، دانشگاه علوم اسلامي رضوي، دانشگاه بين­المللي امام رضا و سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و مركز اسناد؛ با توجه به در دسترس بودن اطلاعات مربوط به مقالات منتشر شده توسط مؤسسات فرهنگي در قالب كارنامه پژوهش و اطلاعات مربوط به پژوهشگران، در تحقيق حاضر نمونه­گيري به روش تمام شماري انجام شد. در جدول (3-1) تعداد محققین در مؤسسات فرهنگي آستان قدس به تفكيك ارايه مي­شود.

جدول (الف) : جامعه آماري تحقیق به تفكيك مؤسسات فرهنگي

ردیف مؤسسات

اعضايهيئت علمي

پژوهشگران

تعداد کل

1 بنياد پژوهش­هاي اسلامي

94

94

2 دانشگاه علوم اسلامي رضوي

27

27

3 دانشگاه بين­المللي امام رضا

51

51

4 سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و…

55

55

مجموع

78

149

227

شیوه گردآوري داده‌ها در این تحقیق از طریق بررسي مقالات منتشر شده توسط پژوهشگران مؤسسات فرهنگي در نشريات معتبر علمي مي­باشد. بدين منظور ابتدا اسناد مرتبط (كارنامه پژوهش سه سال اخير) و نشريات علمي انتشار يافته توسط مؤسسات مذكور مشخص شد و سپس، عنوان و نام مؤلف هر مقاله نيز از طريق جستجو در پايگاه­هاي اطلاعاتي مورد بررسي و اعتبار يابي قرار گرفت. مقالات انتشار يافته در نشريات علمي توسط هر مؤسسه به تفكيك در قالب فرم­هاي مخصوص تنظيم و سپس ضمن بررسي مقاله­هاي مذكور در نشريات منتشر شده و پايگاه­هاي اطلاعاتي براي اعتبار يابي و اطمينان از صحت اطلاعات موجود با كارشناسان وافراد خبره در مؤسسات مورد بررسي رايزني و تبادل نظر انجام شد؛همچنين در بررسي اسناد و مدارك مورد بررسي در فرايند جمع­آوري اطلاعات و توصيف وضعيت موجود مقالات منتشر شده، نسبت به اعتبار دروني و بيروني اسناد مورد نظر اطمينان حاصل شد.داده­هاي گردآوري شده پس از اعتبار يابي در سطح آمار توصیفی مورد تحلیل قرار گرفتند. برای این کار، ابتدا وضعيت موجود مقالات توليد شده در آستان قدس رضوي توصيف و سپس با استفاده از اطلاعات موجود روند توليد علم در مؤسسات فرهنگي در پيوستار زمان نيز مورد مقايسه و تحليل قرار گرفت.

يافته ­ها

  1. 1. وضعيت مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي توسط پژوهشگران آستان قدس رضويطي سال­هاي 1388-1390 به چه ميزان است؟

براي پاسخگويي به اين سؤال ضمن بررسي اسناد موجود (كارنامه پژوهش مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي، نشريات منتشر شده توسط مؤسسات و…) از طريق جستجو در پايگاه­هاي اطلاعاتي و آرشيو نشريات مرتبط با مقالات منتشر شده توسط پژوهشگران طی سال­های 1388-1390، فراواني مقالات با توجه به مرتبه علمي نشريات (مجموعه مقالات منتشر شده در همايش­هاي داخلي و خارجي، نشريات ISI، علمي- پژوهشي، علمي ترويجي و نشريات تخصصي) به شرح جدول (4-1) مي­باشد.

جدول (1-1) : وضعيت مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي توسط پژوهشگران آستان قدس رضوي در 3 سال اخير

رديف

نوع مقاله

1388

1389

1390

تعداد كل

درصد

1

همايش/كنفرانس

41

53

52

146

70/27

2

علمي-ترويجي

27

9

32

68

90/12

3

تخصصي

72

44

137

253

48

4

علمي-پژوهشي

15

18

23

56

65/10

5

ISI

2

1

1

4

75/0

مجموع

157

125

245

527

100

درصد

80/29

72/23

48/46

همان طور كه داده­هاي جدول (1-1) نشان مي­دهد، توسط پژوهشگران آستان قدس رضوي در طی سال­های 1388 تا 1390 تعداد 527 مقاله تولید شده است که بیشترین مقالات تولید شده (48/46 درصد) توسط پژوهشگران مربوط بهسال 1390 می­باشد. همچنین، بررسی نوع مقالات تولید شده نشان می­دهدمقالات تخصصي (48 درصد، 253 مقاله) و مقالات همايشي (70/27 درصد، 146 مقاله)بيشترين و مقالات ISI (75/0 درصد و 4 مقاله) کمترین فراوانی را به خود اختصاص داده­اند.مقالات علمي- ترويجي (90/12 درصد، 68 مقاله) و علمي- پژوهشي (65/10 درصد، 56 مقاله) نیز 25 درصد این مقالات را شامل می­شود.افزون بر این، مطابق با داده­هاي جدول فوق پژوهشگران آستان قدس رضوي در سال 1389 نسبت به سال 88 و 90 مقالات كمتري را منتشر نموده­اند؛ اما در سال 1390 مقالات از لحاظ تعداد و نوع آن افزایش چشمگیری یافته است.

  1. 2. هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي درمقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي طي سال­هاي 1388 تا 1390 به چه ميزان سهيم بوده­اند؟

پس از دست­يابي به تعداد كل مقالات منتشر شده توسط پژوهشگران مؤسسات آموزشی و پژوهشی آستان قدس رضوي و تعيين نوع مقالات بر اساس درجه اعتبار نشريات، سهم آستان قدس رضوي در انتشار مقالات به تفكيك هر موسسه و سال مورد نظر به شرح جدول (4-2-1) تعيين شد.

جدول (2-1) وضعيت مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي در انتشار مقالات علمي سال 1388

رديف

نام مؤسسه

نوع مقاله

تعداد كل

درصد

همايشی

تخصصي

علمي ترويجي

علمي پژوهشي

ISI

1

بنياد پژوهش­هاي اسلامي

14

14

20

2

50

84/31

2

دانشگاه علوم اسلامي رضوي

1

24

4

6

35

30/22

3

دانشگاه امام رضا (ع)

10

7

3

2

22

02/14

4

سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و …

16

27

3

4

50

84/31

مجموع

41

72

27

15

2

157

100

درصد

11/26

85/45

19/17

55/9

30/1

همان طور كه داده­هاي جدول (2-1) نشان مي­دهد، توسط پژوهشگران مؤسسات آستان قدس رضوي در سال 1388 در مجموع 157 مقاله تولید شده است كه فراوانی مقالات تخصصي (80/65 درصد، 102 مقاله) نسبت به ساير مقالات تولید شده بالاتر مي­باشد. ضمن آن كه، پژوهشگران سازمان كتابخانه­ها و بنیاد پژوهش­های اسلامی هر کدام با تولید (84/31 درصد و 86 مقاله) بيشترين سهم و دانشگاه امام رضا (ع) با تولید 14 درصد مقالات،کم‌ترین سهم را در تولید مقالات علمی دارا مي­باشند. بررسی نوع مقالات منتشر شده در سال 1388 حاكی از آن است كه، مقالات تخصصي 85/45 درصد، مقالات همايشي 11/26 درصد، مقالات علمي- ترويجي 19/17 درصد و علمي- پژوهشي و ISI در مجموع 85/10 درصد را به خود اختصاص داده­اند؛ كه وزن مقالات ISI و علمي-پژوهشي نسبت به ساير مقالات كمتر مي­باشد؛ ضمن آنكه دانشگاه امام رضا ع) در انتشار مقالات ISI در مقايسه با ساير مؤسسات پيشگام بوده است.

جدول (2-2) وضعيت مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي در انتشار مقالات علمي سال 1389

رديف

نام مؤسسه

نوع مقاله

تعداد كل

درصد

همايش

تخصصي

علمي ترويجي

علمي پژوهشي

ISI

1

بنياد پژوهش­هاي اسلامي

4

12

8

24

2/19

2

دانشگاه علوم اسلامي رضوي

16

7

23

4/18

3

دانشگاه امام رضا (ع)

20

7

6

1

34

2/27

4

سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و …

13

25

1

5

44

2/35

مجموع

53

44

9

18

1

125

100

درصد

4/42

2/35

2/7

4/14

8/0

بررسي وضعيت مقالات تولید شده توسط مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي در سال 1389 حاكي از آن است كه، پژوهشگران مؤسسات مورد بررسی در مجموع 125 مقاله در نشريات علمی منتشر نموده­اند كه از اين تعداد 53 مقاله همايشي (4/42 درصد)، 44 مقاله تخصصي (2/35 درصد)، 9 مقاله علمي ترويجي (2/7 درصد)، 18 مقاله علمي- پژوهشي (4/14 درصد) و 1 مقاله ISI (8/0 درصد) می‌باشند؛ ضمن آن كه، در بين مؤسسات مورد بررسي، سازمان کتابخانه­ها با 2/35 درصد (44 مقاله) و دانشگاه امام رضا (ع) با 2/27 درصد (34 مقاله) بيشترين تعداد مقالات و دانشگاه علوم اسلام رضوي با 4/18 درصد (23 مقاله) و بنیاد پژوهش­های اسلامی با 2/19 درصد ( 24 مقاله)، کم‌ترین ميزان مقالات را تولید نموده­اند. وضعيت فوق بيانگر آن است كه تعداد مقالات بنیاد پژوهش­های اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان کتابخانه­ها نسبت به سال 1388 کاهش و رشد منفی نداشته است؛ اما مقالات منتشر شده در سال 1389 توسط دانشگاه امام رضا نسبت به سال قبل (1388) بیش از 5/0 درصد رشد داشته است. همان طور كه داده­هاي جدول (2-2) نشان مي­دهد توزيع مقالات منتشر شده در سال 1389 از حيث درجه اعتبار نشريات حكايت از آن دارد که، مقالات ارائه شده در همايش­ها و مقالات علمي- پژوهشي نسبت به سال قبل رشد بيشتري داشته و در بين مؤسسات مورد بررسي، دانشگاه امام رضا در هر دو (مقالات همايشي و علمي- پژوهشي) در مقايسه با ساير مؤسسات و نسبت به سال 1388از وضعیت بهتري برخوردار مي­باشد. افزون بر اين، توزيع مقالات منتشر شده از حيث درجه اعتبار مجلات در سال 1389 نشان مي­دهد مقالات ISIدر مقايسه با ساير مقالات کم‌ترین سهم را به خود اختصاص داده و تعداد آن­ها به يك مقاله كاهش يافته است.

جدول (2-3) وضعيت مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي در انتشار مقالات علمي سال 1390

رديف

نام مؤسسه

نوع مقاله

تعداد كل

درصد

همايش

تخصصي

علمي ترويجي

علمي پژوهشي

ISI

1

بنياد پژوهش­هاي اسلامي

9

32

27

1

69

16/28

2

دانشگاه علوم اسلامي رضوي

17

5

2

5

29

84/11

3

دانشگاه امام رضا (ع)

6

4

11

1

22

98/8

4

سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و …

20

96

3

6

125

02/51

مجموع

52

137

32

23

1

245

100

درصد

22/21

91/55

06/13

40/9

41/0

همان طور كه داده­هاي جدول (2-3) نشان مي­دهد، در سال 1390 پژوهشگران مؤسسات آموزشي، پژوهشی و اطلاع­رسانی آستان قدس رضوي در مجموع تعداد 245 مقاله منتشر نموده­اند كه از اين تعداد، 22/21 درصد از مقالات همايشي، 91/55 درصد مقاله تخصصي، 06/13 درصد علمي- ترويجي، 40/9 درصد مقاله علمي- پژوهشي و 41/0 درصد مقالات دارایدرجه علمي ISI مي­باشند؛ در بين مؤسسات مورد بررسي، سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد با 02/51 درصد (125 مقاله) بيشترين سهم و دانشگاه امام رضا (ع) با 98/8 درصد (22 مقاله) کم‌ترین سهم را در توليد مقالات علمي داشته­اند. منطبق با داده­هاي جدول (2-3) بررسي وضعيت مؤسسات مورد بررسي در سال 1390 حاكي از آن است كه تعداد كل مقالات انتشار يافته در مجلات علمي نسبت به سال­های 1388 و 1389 افزايش قابل ملاحظه­اي داشته و پژوهشگران آستان قدس رضوی بیشترین مقالات را سال 1390 تولید نموده­اند. اغلب مؤسسات نسبت به سال 1388 و 1389 در انتشار مقالات وضعيت بهتري داشته و تنوع مقالات از حيث درجه علمي مجله نيز بيشتر شده است؛ در بین مؤسسات مورد بررسي تعداد كل مقالات دانشگاه امام رضا (ع) نسبت به سال 1389 كاهش پيدا كرده اما نسبت به سال 1388 تغييري نداشته است؛ اين در حالي است كه تعداد مقالات انتشار يافته توسط پژوهشگران سازمان کتابخانه­ها و بنياد پژوهش­هاي اسلامي در مقايسه با دو سال قبل افزايش يافته و تنوع مقالات نيز بیشتر شده است.

  1. نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي طي سال­هاي 1388تا 1390 چگونه است؟

وضعيت موجود توليد علم در آستان قدس رضوي با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات علمي كه در تحقيق حاضر از نظر درجه اعتبار نشريه در پنج دسته (مجلات علمي- پژوهشي، علمي- ترويجي، تخصصي، ISI و مقالات ارائه شده در همايش­هاي داخل و خارج از كشور) طبقه­بندي شده­اند؛ در بازه زماني 90-1388 به تفكيك هر سال در نمودار (3-1) ارايه شده است.همان طور كه در نمودار (3-1) ملاحظه مي­شود نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات علمي در سه سال مورد بررسي متفاوت است و بيشترين مقالات منتشر شده به ترتیب مربوط به سال 1390 (245 مقاله) و سال 1388 (157 مقاله) و کم‌ترین مقالات منتشر شده نيز مربوط به سال 1389 (با 125 مقاله) مي­باشد. به عبارت ديگر نرخ رشد توليد علم در سال 1389، 6/25- مي­باشد كه يك رشد منفي است؛ در حالي كه با افزايش تعداد مقالات در سال 1390، نرخ رشد تولید علم نسبت به سال 1389، 96 درصد و نسبت به سال 1388، 05/56 درصد رشد داشته است مي­باشد؛ همچنين نرخ رشد متوسط توليد علم در آستان قدس رضوی طی سه سال اخير (1388-1390) 68/18 مي­باشد.

علاوه بر اين، بررسی وضعیت نرخ رشد توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده از حيث درجه اعتبار نشريه نشان می­دهد كه، مقالات ارائه شده در همايش­ها به طور متوسط 25/59 درصد و مقالات علمي­- پژوهشي به طور متوسط 42/42 درصد در سه سال اخير رشد داشته است؛ اين در حالي است كه در طی سال 1388-1390 به طور متوسط مقالات همایشی 94/89 درصد، مقالات علمی-ترویجی 17/6 درصد، مقالات تخصصی 09/30 درصد و مقالات علمی – پژوهشی نیز 77/17 درصد رشد داشته­اند. ضمن آن که، مقالات با درجه علمي ISI در سه مورد بررسیکم‌ترین ميزان انتشار و رشدي منفي را دارا مي­باشد.

  1. سهم هر يك از مؤسسات آموزشی و پژوهشی در توليد علم آستان قدس رضوي در بازه زماني 90-1388 چگونه است؟

سهم مؤسسات آموزشي و پژوهشي در ميزان توليد علم آستان قدس رضوي توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات علمي در سه سال اخير (بازه زماني 90-1388) به تفكيك هر سال در جدول (4-1) ارايه شده است.

جدول 4-1) سهم هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي در توليد علم آستان قدس رضوي در بازه زماني 90-1388

رديف

نام مؤسسه

فراواني مقالات به تفكيك سال

تعداد كل

درصد

1388

1389

1390

1

بنياد پژوهش­هاي اسلامي

50

24

69

143

13/27

2

دانشگاه علوم اسلامي رضوي

35

23

29

87

50/16

3

دانشگاه امام رضا (ع)

22

34

22

78

82/14

4

سازمان كتابخانه­ها، موزه­ها و …

50

44

125

219

55/41

مجموع

157

125

245

527

100

درصد

80/29

72/23

48/46

با توجه به آمار جدول فوق، در بين مؤسسات مورد بررسي سازمان كتابخانه­ها با انتشار قريب به 50 درصد مقالات (55/41 بابر با 219 مقاله) بيشترين سهم و دانشگاه امام رضا (ع) با انتشار 82/14 درصد مقالات در سه سال مورد بررسی کم‌ترین سهم را در توليد علم آستان قدس رضوي داشته­اند.

ارقام جدول (4-1) و نمودار فوق، روند رشد منظمی را برای سال­های مورد بررسی در این پژوهش نشان نمی­دهد و نوساناتی از سال 1388 تا 1390 دیده می­شود به طوری که بیشترین میزان تولید علم با استناد به مقالات منتشر شده در نشریات علمی مربوط به سال 1390 و سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد با انتشار 55/41 درصد مقالات و کمترین میزان تولیدات علمی در مجموع سه سال مورد بررسی برای دانشگاه امام رضا با 82/14 در (78 مقاله) می­باشد. روند رشد برای مؤسسات مورد بررسی در این پژوهش در سال 1388، روندی کاهشی را نشان می­دهد چنانکه نرخ رشد برای مؤسساتی چون بنیاد پژوهش­ها، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان کتابخانه‌ها منفی بوده است. متوسط رشد سالانه تولیدات علمی برای بنیاد پژوهش­ها 66/12، دانشگاه علوم اسلامی رضوی71/5-، دانشگاه امام رضا (ع) صفر و سازمان کتابخانه‌ها 50 درصد بوده است. مؤسساتي چون سازمان کتابخانه‌ها و دانشگاه علوم اسلامي رضوي كه در سال 1388 جايگاه نسبتاً خوبي را در مقايسه با ساير مؤسسات داشته­اند در سال 1388 روند نزولي و پس از آن در سال 1390 روندي صعودي را پيش رو دارند. دانشگاه امام رضا (ع) نيز با توجه به قدمت اندك خود نسبت به ساير مؤسسات مورد بررسي در تحقيق حاضر، در سال 1389 جايگاه نخست را در بین مؤسسات به لحاظ تعداد مقالات و درجه اعتبار نشرياتي كه مقالات در آن به چاپ رسيده است، دارا بوده است اگر چه در حال حاضر سهم اين دانشگاه در توليد علم در سال 90 نسبت به ساير مؤسسات پايين­تر است.

  1. مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي از لحاظ ميزان مشاركت پژوهشگران (تعداد نويسندگان) چه وضعيتي دارند؟

وضعيت مؤسسات مورد بررسي در تحقيق حاضر به لحاظ نسبت مقالات ارايه شده به ازاي هر پژوهشگر به تفكيك هر سال در بازه زماني 90-1388 و سهم پژوهشگران مؤسسات مذكور در توليد علم آستان قدس رضوي با استناد به مقالاتي كه در نشريات منتشر نموده­اند؛ به تفكيك هر سال و به طور كلي در سه سال اخير، به ترتيب در جداول (5-1) و (5-2) ارايه شده است كه در ادامه به مهم‌ترین يافته­ها اشاره مي­شود:

جدول (5-1) : ترسیم وضعیت نسبت مقالات ارايه شده به ازاي هر پژوهشگر در بازه زماني 90-1388

نام مؤسسه

تعداد پژوهشگران

1388

1389

1390

تعداد مقالات

نویسندگان

نسبت*

مقالات به پژوهشگران

تعداد مقالات

نویسندگان

نسبت

مقالات به پژوهشگران

تعداد مقالات

نویسندگان

نسبت

مقالات به پژوهشگران

بنیاد پژوهش­هاي اسلامي

94

50

24

53/0

24

16

25/0

69

24

73/0

دانشگاه علوم اسلامی رضوی

27

35

17

29/1

23

14

85/0

29

10

07/1

دانشگاه امام رضا (ع)

51

22

17

43/0

34

21

66/0

22

12

43/0

سازمان کتابخانه­ها

55

50

23

90/0

44

19

80/0

125

42

27/2

مجموع

227

157

81

69/0

125

70

55/0

245

88

07/1

*نسبت مقالات منتشر شده به ازای هر پژوهشگر

تعداد پژوهشگران هر مؤسسه، تعداد مقالات منتشر شده و نویسندگان مقالات به تفکیک هر مؤسسه و هر سال در جدول (5-1) ارایه شده است؛همان طور که مشاهده می­شود، نسبت مقالات منتشر شده به ازای هر پژوهشگر در طی سال 1388 تا 1390 به ترتیب در بنیاد پژوهش­های اسلامی( 53/0، 25/0 و 73/0 )، در دانشگاه علوم اسلامی رضوی (29/1، 85/0 و 07/1)، در دانشگاه امام رضا (43/0، 66/0 و 43/0) و در سازمان کتابخانه­ها (90/0، 80/0 و 27/2) می­باشد. وضعیت فوق بیانگر آن است که نسبت نویسندگان مقالات از سال 1388 در برخی مؤسسات مورد بررسی (سازمان کتابخانه­ها و بنیاد پژوهش­های اسلامی) روندی صعودی داشته اما در برخی مؤسسات مثل دانشگاه امام رضا و دانشگاه علوم اسلامی رضوی تغییری چندانی نداشته است. به طور کلی میزان مشارکت پژوهشگران بنیاد پژوهش­ها و دانشگاه امام رضا در تولید مقاله در مقایسه با پژوهشگران سازمان کتابخانه­ها و دانشگاه علوم اسلامی رضوی کمتر بوده است.

جدول (5-2) : ترسیم وضعیت نسبت مقالات ارايه شده به ازاي هر پژوهشگر در سه سال اخير

تعداد كل پژوهشگران

تعداد كل مقالات

نویسندگان

نسبت* مقالات به پژوهشگران

نسبت** مقالات به نویسندگان

بنیاد پژوهش­هاي اسلامي

94

143

64

52/1

23/2

دانشگاه علوم اسلامی رضوی

27

87

41

22/3

12/2

دانشگاه امام رضا (ع)

51

78

50

52/1

56/1

سازمان کتابخانه­ها

55

219

84

98/3

60/2

مجموع

227

527

239

32/2

20/2

* نسبت کل مقالات منتشر در 3 سال به ازای هر پژوهشگر در مؤسسات
** نسبت کل مقالات منتشر شده در 3 سال به ازای هر نویسنده در مؤسسات

با توجه به آمار جدول (5-2)،  در بازه زمانی 1388-1390،تعداد 527 مقاله توسط 239 نفر (نویسنده) در مجلات معتبر علمی تألیف و منتشر شده است؛ به عبارت دیگر در مؤسسات فرهنگی آستان قدس رضوی در سه سال مورد بررسی توسط هر پژوهشگر  32/2 مقاله تولید شده است؛ ضمن آن که این نسبت به ازای نویسندگان مقالات 20/2 می­باشد. بررسی نسبت مقالات منتشر شده توسط هر مؤسسه به ازای پژوهشگران آن نشان می­دهد؛ سازمان کتابخانه­ها با انتشار 98/3 مقاله و دانشگاه علوم اسلامی رضوی با انتشار 22/3 به ازای هر پژوهشگر در 3 سال مورد بررسی،نسبت به بنیاد پژوهش­های اسلامی و دانشگاه امام رضا (ع)  با 52/1 مقاله به ازای  پژوهشگران خود، وضعیت بهتری دارند.

بحث و نتيجه­ گيري
بررسی وضعیت كمي تولیدات علمی آستان قدس رضوی در طی سال­های 1388تا 1390(با استناد به مقالات منتشر شده در نشریات علمی) روند رشد منظمی را براي اين سازمان نشان نمی­دهد و نوساناتی از سال 1388 تا 1390 دیده می­شود به طوری که بیشترین میزان تولید علم مربوط به سال1390با 245 مقاله وسازمان کتابخانه­ها با انتشار 55/41 درصد مقالات بوده و کمترین میزان تولید علم در مجموع سه سال مربوط به سال 1388 با 125مقاله و دانشگاه امام رضا با 82/14 (78 مقاله) می­باشد. روند رشد توليدات علمي برای مؤسسات مورد بررسی در این پژوهش در سال 1388، روندی کاهشی را نشان داد چنانکه نرخ رشد برای مؤسساتی چون بنیاد پژوهش­ها، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان کتابخانه‌ها منفی بوده است. متوسط رشد سالانه تولیدات علمی برای بنیاد پژوهش­ها 66/12، دانشگاه علوم اسلامی رضوی71/5-، دانشگاه امام رضا (ع) صفر و سازمان کتابخانه‌ها 50 درصد بوده است. مؤسساتي چون سازمان کتابخانه‌ها و دانشگاه علوم اسلامي رضوي كه در سال 1388 جايگاه نسبتاً خوبي را در مقايسه با ساير مؤسسات داشته­اند در سال 1388 روند نزولي و پس از آن در سال 1390 روندي صعودي را پيش رو دارند. این یافته یعنی عدم وجود روند منظم رشد تولیدات علمی در آستان قدس رضوی یافته­های تحقیق عصاره و قانع (1389) و فرخ­نيا (1390) را تأیید می­نمایید.
بررسی نوع مقالات تولید شده توسط پژوهشگران نشان داد در سه سال مورد بررسي مقالات تخصصي (48 درصد، 253 مقاله) و مقالات همايشي (70/27 درصد، 146 مقاله) بيشترين و مقالات ISI (75/0 درصد و 4 مقاله) کمترین فراوانی را به خود اختصاص داده­اند. مقالات علمي- ترويجي و علمي- پژوهشي نیز 25 درصد این مقالات را شامل می­شود؛ ضمن آنكه بررسی نوع مقالات منتشر شده در سال 1388 نيز نشان مي­دهد، مقالات تخصصي 85/45 درصد، مقالات همايشي 11/26 درصد، مقالات علمي- ترويجي 19/17 درصد و علمي- پژوهشي و ISI در مجموع 85/10 درصد را به خود اختصاص داده­اند؛ كه وزن مقالات ISI و علمي-پژوهشي نسبت به ساير مقالات كمتر مي­باشد؛ وضعيت فوق بيانگر پايين بودن درجه علمي مقالات انتشار يافته مي­باشد.در سال 1389 پژوهشگران مؤسسات مورد بررسی در مجموع 125 مقاله در نشريات علمی منتشر نموده­اند كه از اين تعداد 53 مقاله همايشي (4/42 درصد)، 44 مقاله تخصصي (2/35 درصد)، 9 مقاله علمي ترويجي (2/7 درصد)، 18 مقاله علمي- پژوهشي (4/14 درصد) و 1مقاله ISI (8/0درصد) می‌باشند؛ ضمن آن كه، در بين مؤسسات مورد بررسي،سازمان کتابخانه­ها با 2/35 درصد(44 مقاله) و دانشگاه امام رضا (ع) با 2/27 درصد(34 مقاله) بيشترين تعداد مقالات و دانشگاه علوم اسلام رضوي با 4/18 درصد (23 مقاله) و بنیاد پژوهش­های اسلامی با 2/19درصد( 24 مقاله)، کم‌ترین ميزان مقالات را تولید نموده­اند. وضعيت فوق بيانگر رشد منفي، كاهش قابل توجه تعداد مقالات به لحاظ كمي در مقايسه با سال 1388 و مشاركت اندك پژوهشگران مؤسسات مذكور در تأليف و انتشار مقالات مي­باشد؛ ضمن آنكه در بين مؤسسات مذكور تعداد مقالات پژوهشگران دانشگاه امام رضا (ع) به لحاظ كمي و كيفي (درجه اعتبار نشريات) افزايش يافته است.
در سال 1390 توسط پژوهشگران آستان قدس رضوي تعداد 245 مقاله منتشر شده است كه همانند دو سال قبل وزن مقالات تخصصي در مقايسه با ساير مقالات بيشتر و سازمان كتابخانه­ها با انتشار 51 درصد مقالات سهم بيشتري در مقايسه با مؤسسات ديگر در توليد علم داشته است. بوده است. بررسي وضعيت مؤسسات مورد بررسي در سال 1390 نشان داد تعداد كل مقالات انتشار يافته در مجلات علمي نسبت به سال­های 1388 و 1389 افزايش قابل ملاحظه­اي داشته و اغلب مؤسسات نسبت به سال 1388 و 1389 در انتشار مقالات عملكرد بهتري داشته و تنوع مقالات از حيث درجه علمي نشريات نيز بيشتر شده است؛ وضعيت فوق بيانگر آن است كه، با افزايش تعداد مقالات در سال 1390، نرخ رشد تولید علم نسبت به سال 1389، 96 درصد و نسبت به سال 1388، 05/56 درصد رشد داشته است مي­باشد؛ همچنين نرخ رشد متوسط توليد علم در آستان قدس رضوی طی سه سال اخير (1388-1390) 68/18 بوده است. مقالات با درجه علمي ISI در طي سه سال مورد بررسيکم‌ترین ميزان انتشار و رشدي منفي را دارا بوده است. در بين چهار مؤسسه مورد بررسي، اگر چه به لحاظ كمي تعداد مقالات سازمان كتابخانه­ها و بنياد پژوهش­هاي اسلامي در مقايسه با دو مؤسسه ديگر بالاتر بوده است اما به لحاظ كيفيت (اعتبار علمی بالا نظير مقالات علمي­-پژوهشي و ISI) سهم كمتري داشته­اند؛ در همين راستا اگر چه كميت مقالات منتشر شده توسط پژوهشگران دانشگاه امام رضا (ع) نسبت به ساير مؤسسات پايين­تر بوده است اما به لحاظ كيفيت و اعتبار علمي بالاتر مقالات منتشر شده در مقايسه با دو مؤسسه نامبرده وضعيت بهتري داشته است. بررسي نسبت مقالات منتشر شده به ازای هر پژوهشگر در اين پژوهش نشان داد، در دوره سه ساله مورد بررسي، به ترتيببراي بنیاد پژوهش­های اسلامی به ازاي هر پژوهشگر50/0 مقاله، براي دانشگاه علوم اسلامی رضوی به ازاي هر پژوهشگر 07/1 مقاله، براي دانشگاه امام رضا (ع) به ازاي هر پژوهشگر51/0 مقاله و براي سازمان کتابخانه­ها 32/1 مقاله می­باشد. وضعیت فوق بیانگر آن است كه، میزان مشارکت پژوهشگران بنیاد پژوهش­ها و دانشگاه امام رضا در تولید مقاله در مقایسه با پژوهشگران سازمان کتابخانه­ها و دانشگاه علوم اسلامی رضوی کمتر بوده است. همچنين، بررسی نسبت مقالات منتشر شده توسط هر مؤسسه به ازای پژوهشگران آن نشان داد؛ سازمان کتابخانه­ها با انتشار 98/3 مقاله و دانشگاه علوم اسلامی رضوی با انتشار 22/3 به ازای هر پژوهشگر در 3 سال مورد بررسی، نسبت به بنیاد پژوهش­های اسلامی و دانشگاه امام رضا (ع) با 52/1 مقاله به ازایپژوهشگران خود، وضعیت بهتری دارند.
به طور كلي يافته­ هاي اين پژوهش بيانگر آن است كه، اگر چه هر ساله تحقيقات زيادي در موضوعات مختلف توسط پژوهشگران مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي انجام مي­شود، اما توسعه و اشاعه يافته­هاي آن به جامعه علمي در قالب نشريات معتبر علمي كمرنگ بوده است؛ به بيان ديگر، پژوهشگران آستان قدس رضوي در توليد علم مشاركت داشته اما در نشر و اشاعه آن اهتمام جدي نداشته­اندكه ريشه­يابي دلايل اين امر نياز به تحقيق جداگانه­اي دارد. افزون بر اين، نوسان موجود در روند نرخ رشد توليدات علمي در چند سال اخير حاكي از آن است كه، سياست­هاي پژوهشي اين سازمان كه در قالب چشم­انداز بيست ساله آستان قدس رضوي تدوين شده است، هنوزعملياني نشده است. اتخاذ تدابيري همچون تدوين آيين­نامه انگيزشي ويژه پژوهشگران، ارتقاء نشريات علمي موجود به بالاترين مرتبه نشريات و اخذ مجوز براي انتشار نشريات تخصصي ديگر، اهتمام به برگزاري دوره­هاي آموزشي براي پژوهشگران در زمينه اشاعه و گسترش توليدات علمي،برقراری ارتباط و تعامل علمي با مؤسسات هم راستا در داخل كشور و مؤسسات و دانشگاه­هاي جهان اسلام مي­تواند به ترميم فضاي تحقيق و پژوهش و بهتر شدن جايگاه علمي مؤسسات فرهنگي كمك نمايد.يافته­هاي اين پژوهش نشان داد وزن مقالات منتشر شده در نشريات با درجه اعتبار علمي-پژوهشي و ISI بسيار اندك است. ضمن آن كه، از مجموع اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران آستان قدس رضوي در بازه زماني انجام پژوهش تنها آنان در انتشار مقالات در نشريات معتبر علمي مشاركت داشته­اند، كه حاكي از عدم تمايل ساير پژوهشگران يا وجود موانعي در اين زمينه است كه بررسي جداگانه­اي را مي­طلبد، نتايج تحقيقات انجام شده نشان مي­دهدموانع مالي، تسهيلات مربوط به حرفه، موانع مديريتي، سازماني و شخصي بر كيفيت توليدات علمي تأثير دارد (كريميان و همكاران، 2012). شناسايي عوامل و موانع موجود در زمينه انجام توليدات علمي و اشاعه و گسترش آن در قالب مقالات علمي مي­تواند مسير را براي مشاركت بيشتر پژوهشگران و اعضاي هيئت علمي هموار ساخته و جايگاه علمي اين نهاد كلان فرهنگي را در رسيدن به اهداف چشم­انداز آستان قدس رضوي “دارای معتبرترین مراکز علمی و مقام ممتاز آموزشی و پژوهشی در سطح کشور” در استان و كشور ارتقا بخشد.

منابع
– امامي، ابراهيم (1388). توليدات علمي ايران در سال 2009، مجله ارتباط علمي، ش 2، صص: 1-4.
 بناد كوكي، محمد رضا؛ اولياء محمد­صالح (1390) جايگاه علمي كشور ايران: مطالعه موردي پژوهش­هاي مهندسي صنايع (با استناد به مقالات نمايه شده در پايگاه­هاي علمي بين­المللي). فصلنامه آموزش مهندسي ايران، سال سيزدهم، شماره 50، صص: 105-122.
– سرمد، زهره؛ عباس بازرگان و حجازی، الهه (1384). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری ،تهران: انتشارات آگاه.
– سهيلي، فرامرز؛ عصاره، فريده (1388). بررسي توليد علمي اعضاي هيأت علمي دانشگاه رازي در نمايه استنادي علوم طي سال­هاي 1992-2008: مطالعه­اي موردي، مجله مطالعات كتابداري و علم اطلاعات دانشگاه شهيد چمران اهواز، دوره سوم، سال شانزدهم، ش 4، صص: 81-110.
– زلفي گل، محمد­علي و كياني بختياري، ابوالفضل (1385). مصاديق توليد علم، شاخص­هاي انتخاب و انتخاب شاخص­ها، فصلنامه توليد علم، بهار 1387، شماره 7.
– عبدخدا، هيوا؛ قاضي، ميرسعيد و عليرضا نوروزي (1389). بررسي ميزان توليدات علمي حوزه پزشكي ايران بر مبناي مدارك نمايه شده از مجلات علمي در پايگاه­هاي اطلاعاتي منتخب، در فاصله سال­هاي 2009-2005، مجله دانشكده پيراپزشكي دانشگاه علوم پزشكي تهران (پياورد سلانت)، شماره 1 و 2.صص: 30-18.
– عليجاني، رحيم؛ كرمي، نورالله (1390). بررسي و مقايسه تطبيقي سه دهه توليدات علمي جامعه جراحي ايران بر اساس داده­هاي پايگاه­هاي اطلاعاتي آي. اس. آي، نشريه جراحي ايران، دوره 19، ش 4. صص: 1-9.
– عصاره، فريده؛ قانع، محمد­رضا و مهرزاد رحماني سفيدويه (1389). توليدات علمي اعضاي هيئت علمي دانشگاه شيراز در سال­هاي 1379-1386. فصلنامه كتاب، شماره 83، صص: 105-127.
– فتاحي، رحمت الله؛ دانش، فرشيد و فرامرز سهيلي (1390). بررسي وضعيت جهاني توليدات علمي دانشگاه فردوسي مشهد طي سال­هاي 1990-2010 در وبگاه علوم (web of Science) با هدف ترسيم نقشه علم اين دانشگاه، پژوهشنامه كتابداري و اطلاع­رساني، 1(1)، صص: 161-183.
– فدائي، غلامرضا؛ حسن­زاده كمند، هايده (1389). بررسي توليدات علمي اعضاي هيأت علمي حوزه علوم انساني دانشگاه تبريز طي سال­هاي 1386-1381، فصلنامه علمي-پژوهشي نهاد كتابخانه­هاي عمومي كشور، دوره 16، ش 2، پياپي 61، صص: 175-157.
– فرخ­نيا، مليحه (1390). بررسي وضعيت مجلات پزشكي انگليسي زبان ايران در پايگاه­هاي اطلاعاتي. فصلنامه علمي- پژوهشي پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات ايران (ويژه­نامه علم­سنجي)، صص: 29-48.
– كي­نژاد، محمد علي (1389). توليد علم و فناوري در كشور (جریان شناسی، توانمندي­ها و آسيب­شناسي)، تهران، دبیرخانه شوراي عالي فرهنگي، نشر راه­دان.
– ميرحسيني، زهره؛ وهابي، فتانه (1389). بررسي توليدات علمي اعضاي هيأت علمي دانشكده­هاي داروسازي تيب يك كشور در پايگاه مؤسسه­ي اطلاعات علمي، نشريه مديريت اطلاعات سلامت، دوره هشتم، ش 3، صص:372-363.
– نيازي، سيمين (1380). بررسي گرايش­هاي موضوعي نشريات كتابداري و اطلاع­رساني در سال­هاي 1347-1377. فصلنامه كتاب 12(1)، صص: 52-61.
– نقشه جامع علمي كشور، (1390)، تهران: شوراي انقلاب فرهنگي.

– Franceschini, F. & Maisano, D. (2011). Structured evaluation of the scientific output of academic researchgroups by recenth-sed indicators, Journal of Informetrics(5) , 64–74.
– Karimian, Z. Sabbaghian, Z & others (2012). Obstacles to undertaking research and their effect on research output: a survey of faculty members’ views at Shiraz University of Medical Sciences. Eastern Mediterranean Health Journal, Vol. 18 No. 11,1143-1150.
– Richardson, R. & others, (2004). National Science Board. Science and Engineering Indicators 2004. Two volumes. Arlington, VA: National Science Foundation (volume 1, NSB 04-1; volume 2, NSB 04-1A).

* كارشناس ارشد علوم قرآن و حديث دانشگاه علوم اسلامي رضوي
** كارشناس ارشد مديريت آموزشي دانشگاه فردوسي مشهدEmail: mahdavi_shakib@yahoo.com
*** دانشجوي دكتري برنامه ­ريزي درسي، دانشگاه فردوسي مشهد
[1]. Franceschini
[2]. Richardson
سيد جلال حسيني*
علي مهدوي شكيب**
امين بابادي***
موضوع: ترسيم جايگاه علمي آستان قدس رضوي با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات علمي

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *